◾हकिङ्गको आँखामा आइन्स्टाइन

By : Tulsi Das Maharjan

वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनलाई महान बनाएको सिध्दान्त हो, ‘सापेक्षताको सिध्दान्त’ । उहाँले त्यही प्रख्यात सिध्दान्तको आविष्कार गर्नुभएको पनि १ सय १० वर्ष बितिसकेको छ ।

हुन त आइन्स्टाइनले सन् १९०५ मा एकैसाथ त्यति नै महत्वका भौतिक विज्ञानका तीन सिध्दान्तहरु प्रतिपादन गर्नभएको थियो । ती हुन्, विशेष सापेक्षताको सिध्दान्त, प्रकाशको विद्युतीय असरको सिध्दान्त र ब्राउनियन गतिको सिध्दान्त । ‘विशेष सापेक्षताको सिध्दान्त’ सापेक्षताको पहिलो सिध्दान्त हो भने सापेक्षताको दोस्रो सिध्दान्त ‘सामान्य सापेक्षताको सिध्दान्त’ हो, जुन आइन्स्टाइनले सन् १९१५ मा प्रतिपादन गर्नभएको थियो । सन् १९२१ मा आइन्स्टाइन नोबेल पुरस्कारको लागि छानिँदा उहाँलाई कुन सिध्दान्तका लागि सो पुरस्कार प्रदान गर्ने हो भन्ने कुरामा अन्तिम निर्णय गर्न नोबेल पुरस्कार समितिलाई हम्मेहम्मे परेको बताइन्छ । पछि उहाँलाई प्रकाशको विद्युतीय असरको सिध्दान्तमा नोबेल पुरस्कार प्रदान गरियो । तर विश्वलाई अति आश्चर्य तुल्याएको र भौतिकशास्त्रमा मात्र होइन, समस्त ज्ञान, चेतना र चिन्तनलाई समेत प्रभावित तुल्याएको उहाँको सिध्दान्त भनेको सापेक्षताको सिध्दान्त हो, जसको लागि भने उहाँलाई नोबेल पुरस्कार दिइएन ।

सापेक्षताको सिध्दान्तले विश्व–ब्रम्हाण्डमा कुनै कुरा पनि निरपेक्ष छैन भन्ने कुराको पुष्टि गरेको छ । यस सिध्दान्तले विज्ञानमा मात्रै होइन, चिन्तन तथा दर्शनमा समेत ठूलो प्रभाव पारेको छ । सापेक्षताको सिध्दान्तले निरपेक्ष विचार, निरपेक्ष दर्शन र निरपेक्ष परमात्मा वा ईश्वरको अस्तित्वलाई चुनौती दिएको छ ।

प्राचीन समयका महान विचारक तथा दार्शनिक अरस्तू (इ.पू.३८४३२२)ले स्थान (space) र समय (time) दुबैलाई निरपेक्ष चीजको रुपमा व्याख्या गरे । यो विचार सत्रौं शताब्दीमा महान वैज्ञानिक सर आइज्याक न्यूटन (१६४२–१७२७)को पालासम्म आउँदा पनि निरन्तर रुपमा कायम रहँदै आयो । तर, न्यूटनको चालसम्बन्धी नियमले स्थानलाई सापेक्ष चीजको रुपमा हेर्न प्रेरित गर्यो, यद्यपि उहाँ स्थान र समयको सवालमा अरस्तूको विचारसँग सहमत हुनहुन्थ्यो । उहाँ स्थानलाई सापेक्ष चीजको रुपमा स्थापित गर्न चाहँनुहुन्थ्यो, तर उहाँको चालसम्बन्धी नियमले भने स्थान (space) लाई सापेक्ष चीजको रुपमा नै प्रस्तुत गर्दछ । र, नचाहँदा नचाहँदै नै न्यूटन दार्शनिक अरस्तूको सिध्दान्तलाई संशोधन गर्न पुग्नुभयो ।

न्यूटनको वैज्ञानिक निष्कर्षमा स्थान (space) सापेक्ष चीजको रुपमा प्रस्तुत भए पनि समय (time) भने निरपेक्ष नै भएको तर्क प्रस्तुत गरियो । न्यूटनपछि अल्बर्ट आइन्स्टाइनले बीसौं शताब्दीको सुरुमा समय पनि सापेक्ष भएको कुराको पुष्टि गरी सापेक्षताको सिध्दान्त प्रतिपादन गर्नुभयो । आइन्स्टाइनले स्थान (space) र समय (time) दुुबै सापेक्ष भएको व्याख्या गरी भौतिकशास्त्रमा नयाँ युगको सुरुवात गर्नुभयो ।

‘सापेक्षताको सिध्दान्त’को प्रतिपादनपछि आइन्स्टाइनलाई सम्पूर्ण भौतिकशास्त्रका सिध्दान्तहरुलाई एउटै सिध्दान्तअन्तर्गत व्याख्या गर्न सकिने सम्भावनाको आधार देख्नुभयो । र, उहाँले आफ्नो जीवनको पछिल्लो तीस वर्ष त्यसै सिध्दान्तको अध्ययन र खोजीमा खर्च गर्नुभयो । त्यस सिध्दान्तलाई ‘एकीकृत क्षेत्र सिध्दान्त’ (unified field theory) भनिन्छ । तर उहाँ त्यस कामलाई नयाँ पुस्ताको निम्ति छाडेर जान बाध्य हुनुभयो । एकीकृत क्षेत्र सिध्दान्तको अध्ययन गर्दागर्दैको स्थितिमा नै सन् १९५५ मा आइन्स्टाइनको देहान्त हुन पुग्यो ।

आइन्स्टाइनको देहान्तपछि अहिले विश्वभर नयाँ पुस्ताका थुप्रै भौतिकशास्त्रीहरु ‘एकीकृत क्षेत्र सिध्दान्त’ (unified field theory) को अध्ययन अनुसन्धानमा लागिपरेका छन् । यस कार्यमा नेपाली वैज्ञानिक डा. उदयराज खनाल पनि लागिपर्नु भएको छ । तर विश्वभरका यस कार्यमा लागेका वैज्ञानिकहरुमध्ये बेलायतका प्रख्यात वैज्ञानिक स्टेफेन विलियम हकिङ्ग सबभन्दा अगाडि रहनुभएको छ । उहाँले आफ्नो प्रख्यात किताब A Brief History of Time मा महान वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनको विषयमा छोटो परिचय दिनुभएको छ । उक्त परिचयात्मक लेखलाई आधार मानी यहाँ केही कुरा प्रस्तुत गरिन्छ ।

आइन्स्टाइन वैज्ञानिक व्यक्तित्व मात्र थिएनन्

अल्बर्ट आइन्स्टाइन

आइन्स्टाइनले आफ्नो जीवनकालमा वैज्ञानिक कार्य मात्र गर्नुभएन । उहाँ सुरुदेखि नै युध्द बिरोधी गतिविधि तथा विश्व–शान्तिका लागि चलाइएका अभियानहरुमा सहभागी बन्नुभयो । उहाँ मानवतावादी विचारबाट प्रेरित हुनुहुन्थ्यो । त्यसै कुरालाई प्रष्ट पार्न वैज्ञानिक हकिङ्गले लेख्नुभएको छ,
‘परमाणु बम, Atomic Bomb को राजनीतिसँग आइन्स्टाइनको सम्बन्धको कुरा त सबैलाई राम्ररी नै थाहा छ । राष्ट्रपति फ्रयांक्लिन रुजवेल्टलाई लेखिएको प्रख्यात पत्रमा उहाँले हस्ताक्षर गर्नुभयो, जुन पत्रले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई त्यस (परमाणुबम बनाउने)बारेमा गम्भीर रुपमा सोच्न प्रभावित तुल्यायो । र, उहाँ ‘परमाणु युध्द’ लाई रोक्न युध्दपछिको अभियानमा लागिपर्नुभयो । तर, यी कुराहरु विश्व राजनीतिमा तानिएका एक वैज्ञानिकका पृथक कार्यहरु मात्र थिएनन् । वस्तुतः आइन्स्टाइनको जीवन उहाँकै शब्दमा ‘राजनीति र समीकरणहरुमा विभाजित’ थियो ।

आइन्स्टाइनको पहिलो राजनीतिक गतिविधि पहिलो विश्वयुध्दको समयमा सुरु भयो, जुनबेला उहाँ बर्लिनमा प्रोफेसर हुनुहुन्थ्यो । उहाँले युध्दमा मानव जीवनको जुन बर्वादी देख्नुभयो । त्यसबाट संवेदित भई उहाँ युध्दविरोधी प्रदर्शनीहरुमा सहभागी हुनुभयो । जबर्जस्ती सेनामा भर्ती गर्ने कार्यप्रति नागरिक अवज्ञाको लागि वकालत तथा त्यस कार्यलाई अस्वीकार गर्न आमजनतालाई प्रोत्साहित तुल्याउनका निम्ति गरिएको उहाँको कामले उहाँलाई आफ्ना सहपाठीहरुमाझ प्रिय बनायो ।’
आइन्स्टाइनले युध्दअगाडि र युध्द भइरहँदा त्यसको विरोध त गर्नुभयो नै । त्यसका साथै युध्दपछाडिका दिनहरुमा युध्दले बिगारेका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरुलाई पुनः सुधार्न पनि भूमिका निभाउनुभयो । तर, यी कार्यहरुले उहाँलाई लोकप्रिय नबनाएको कुरा हकिङ्गले आफ्नो लेखमा लेख्नुभएको छ । हकिङ्गका अनुसार आइन्स्टाइनको युध्दविरोधी ‘राजनीतिले उहाँलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाको भ्रमण गर्न कठिनाइ उत्पन्न’ गरायो । अझ त्यतिमात्र कहाँ हो र, त्यसले उहाँलाई वैज्ञानिक प्रवचनहरु दिनसमेत कठिनाइ उत्पन्न गरायो ।

हकिङ्ग भन्नुहुन्छ, ‘आइन्स्टाइनको दोस्रो आधार भनेको यहूदीवाद थियो । आइन्स्टाइनले ईश्वरको सम्बन्धमा बाइबलको विचारलाई अस्वीकार गर्नुभयो । यद्यपि पुर्खाको हिसाबले उहाँ यहूदी हुनुहुन्थ्यो । तैपनि प्रथम विश्वयुध्दको र त्यसअगाडिको दुबै समयमा बढ्दो यहूदीविरोधी जागरणले उहाँलाई विस्तारै यहूदी समुदायमा परिचित गरायो । र, पछाडि उहाँ यहूदीहरुका एक स्पष्ट बोल्ने समर्थक हुन पुग्नुभयो ।’

हकिङ्गका अनुसार यहूदीहरुका समर्थक बनेर विश्व–जगतमा आइन्स्टाइनको लोकप्रियता फेरि एकचोटि घट्न पुग्यो । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘उहाँका (आइन्स्टाइनका) सिध्दान्तहरु आक्रमणमा परे, आइन्स्टाइनविरोधी एउटा संगठनको नै जन्म भयो ।’
हकिङ्गले के लेख्नुभएको छ भने, आइन्स्टाइनलाई हत्या गर्न अरुलाई उक्साएको आरोपमा एकजना मानिस समातिएको थियो । तर, उनलाई सजायँ स्वरुप केवल ६ डलर जरिवाना तिराउने काम मात्रै गरियो ।

यो उहाँलाई त्यतिखेरको राज्य र समाजले गरेको निम्नस्तरको व्यवहारको नमूना थियो । तर, उहाँ हतोत्साही पटक्कै हुनुभएन । त्यतिखेर 100 Authors Against Einstein नामक उहाँविरुध्दको एउटा कठोर पुस्तक प्रकाशित भएको थियो । तर, आइन्स्टाइन त्यस्तो कार्यबाट अलिकति पनि निराश हुनुभएन । त्यो पुस्तकको बारेमा आइन्स्टाइनले शान्तपूर्वक प्रतिक्रिया व्यक्त गर्नुभएको थियो, ‘यदि म बेठीक थिएँ भने एकजना नै पर्याप्त हुन्थ्यो ।’

जर्मनीमा सन् १९३३ मा कुख्यात तानाशाह हिटलर सत्तामा आए । त्यतिखेर आइन्स्टाइन अमेरिकामा हुनुहुन्थ्यो । उहाँले आफू जर्मनीमा नफर्कने घोषणा गर्नुभयो । त्यसपछि जब नाजी मिलिशियाहरुले जर्मनीमा आइन्स्टाइनको घरमा छापा मारे र उहाँको बैंकखाता जफत गरे । त्यसबेला एक बर्लिन अखवारले आफ्नो मुखपृष्ठमा यस्तो छाप्यो, ‘आइन्स्टाइनबाट राम्रो खबर, “उनी फर्कंदै छैनन् ।”

नाजीवादको विरुद्धमा आइन्स्टाइनको पहलको विषयमा हकिङ्ग अगाडि भन्नुहुन्छ, ‘नाजी धम्कीको सामना गर्नको लागि आइन्स्टाइनले शान्तिवादलाई त्याग गर्नुभयो र परिणामस्वरुप जर्मन वैज्ञानिकहरुले परमाणुबम बनाउन सक्ने भयबाट ग्रसित भई उहाँले संयुक्त राज्य अमेरिकाले आफ्नै परमाणुबम बनाउनुपर्ने प्रस्ताव राख्नुभयो । तर पहिलो परमाणुबम विस्फोटन गराउनुभन्दा पहिले पनि उहाँ परमाणु–युध्दको खतरालाई लिएर सार्वजनिक चेतावनी दिँदै हुनुहुन्थ्यो र अन्तराष्ट्रिय आणविक हतियारको नियन्त्रणको प्रस्ताव राख्दै हुनुहुन्थ्यो ।’

हकिङ्गको ठम्याइअनुसार युध्दबिरोधी राजनीति र शान्तिका अभियानहरुमा लागेर सम्भवतः आइन्स्टाइनले थोरैमात्र उपलब्धी हासिल गर्नुभयो र उहाँले निश्चित रुपले केही मित्रहरु मात्र हातमा पार्नुभयो । तर, यहूदीहरुका लागि उहाँका समर्थनका शब्दहरुले उहाँलाई यहूदीहरुको नयाँ राज्यमा ठूलो सम्मान प्राप्त भयो । त्यही क्रममा सन् १९५२ मा आइन्स्टाइनलाई यहूदीहरुको राज्य इजरायलमा राष्ट्रपति बनिदिन आमन्त्रण गरियो । तर, उहाँले राजनीतिमा आफू कच्चा रहेको भनी त्यस आमन्त्रणलाई अस्वीकार गर्नुभयो । तर, हकिङ्गका अनुसार आइन्स्टाइन इजरायलका राष्ट्रपति बन्न नजानुमा सायद अर्कै कारण थियो । किनकि, आइन्स्टाइनले एकपटक भन्नभएको थियो, ‘(वैज्ञानिक) समीकरणहरु मेरा लागि बढी महत्वका छन्, किनकि राजनीति वर्तमानको लागि हो, तर समीकरण अनन्तकालको लागि केही चीज हो ।”