Monday, November 10, 2014

म्युजिक भिडियोमा अब्बल थिए आलोक नेम्वाङ

डब्बु क्षत्री/काठमाडौं
म्युजिक भिडियो भन्नासाथ गायकगायिकाले निर्देशनका लागि आलोक नेम्वाङलाई सम्झिन्थे । हुन पनि उनको काम गर्ने शैली नै फरक थियो । सस्तो महँगोभन्दा पनि राम्रो भिडियो बनाउनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो ।

यही मान्यतालाई आत्मसात् गरेर अगाडि बढेका निर्देशक नेम्वाङले ७ सयभन्दा बढी म्युजिक भिडियोको निर्देशन गरिसकेका थिए । चार महिनाअघि चलचित्र अझै पनिको छायांकन सकेपछि उनले राजधानीसँग भनेका थिए, ‘चलचित्रको काममा व्यस्त भएकाले धेरै म्युजिक भिडियो त बनाउँदिनँ तैपनि महिनामा दुईटासम्म म्युजिक भिडियो निर्देशनलाई निरन्तरता दिन्छु ।’
उनको म्युजिक भिडियो निर्देशन यात्रा पनि रोचक किसिमले सुरु भएको थियो । ५ सयभन्दा बढी म्युजिक भिडियो खिचिसकेका विदूर पाण्डेले नेम्वाङसँगको काम सम्झिँदै गर्दै भने, ‘०५२ साल तिर विजय लामा दाइले इमेज च्यानलमा आलोक नेम्वाङलाई लिएर आउनु भएको थियो । अमेरिकाबाट पढेर आएकाले उनले थुप्रै नयाँ अवधारणा ल्याए ।’ म्युजिक भिडियो यात्राबारे पाण्डेले भने, ‘भूषण दाहाल दाइले म्युजिक भिडियो बनाएको देखेर आलोकले म पनि म्युजिक भिडियो बनाउँछु भनेर मसँग प्रस्ताव ल्याए ।
नवीन के भट्टराईको लाखौं पटक...बोलको सो गीतको स्टोरी बोर्डसमेत आलोकले बनाएर ल्याएकाले शाह न शाह होटलमा मैले पाँच घन्टामै सो भिडियाको सुटिङ सकेको थिएँ ।’
मिश्रिलाल यादव र प्रकाश तुलाधरले निर्देशन गरेको सो भिडियोमा झरना थापासँग आलोक आफैंले अभिनय गरेका थिए । त्यो भिडियो राम्रो र सफल बनेपछि आफूहरू निकै खुसी भएको बताउँदै छायाँकार पाण्डेले भने, ‘दोस्रो भिडियोका रूपमा राजन इशानको वशमा छैन यो मन... आलोक र मैले ग¥यौं । त्यो पनि सफल भएपछि आलोकले म्युजिक भिडियो निर्देशनका लागि कहिल्यै खाली बस्नुपरेन ।’
अहिलेसम्म आफूले काम गरेका म्युजिक भिडियो निर्देशकमध्ये सबैभन्दा बढी काम गर्न सजिलो आलोक नेम्वाङसँग भएको स्मरण गर्दै छायाकार पाण्डेले भने, ‘म्युजिक भिडियोका सबै दृश्यको स्टोरी बोर्ड उनले बनाएर दिने हुँदा छायांकन गर्न म कहिल्यै दोधारमा परिनँ । उनले निर्देशन गरेको म्युजिक भिडियो आँखालाई बिझाउने प्रकारको हुँदैन थ्यो ।’ विदुरले अझ स्मरण गर्दै अगाडि भने, ‘कुनै कुनै म्युजिक भिडियोको छायांकन गर्न मैले र सम्पादन गर्न प्रकाशले नभ्याए पनि आलोकले अरूबाट गराउँथे तर उनले बीएपी कम्पनीबाहेक अरूबाट काम गरेनन् र यो कम्पनीमा हामीलाई सधँै बाँधेर उनी अघि बढिरहेका थिए ।’
विदुर पाण्डे, आलोक नेम्वाङ र प्रकाश तुलाधर यी तीनले बीएपी (बाप) पोडक्सन नै सुरु गरे । विगत १२ वर्षदेखि सोही कम्पनीबाट आलोकले म्युजिक भिडियो बनाए । ईमेज च्यानल छाडेपछि उनीहरूले यो कम्पनी खोलेका थिए । कान्तिपुर टिभीदेखि च्यालन नेपाल र त्यसपछि स्वतन्त्र हुँदा पनि आलोकले यही कम्पनीमार्फत् नै काम गरे । उनको म्युजिक भिडियोको प्रशंसा भूषण दाहाल पनि प्रायः गरिरहन्थे । नृत्यमा सौखिन आलोक नेम्वाङले प्रवेश बान्तवालगायतसँग नृत्य निर्देशन सिकेर त्यो सीपले म्युजिक भिडियोलाई निरन्तर सजाए ।
आलोकले करिब ७ सयओटा म्युजिक भिडियोको निर्देशन गरिसकेका प्रकाश तुलाधरले भने, ‘उनको पहिलोदेखि अन्तिम भिडियोसम्म मैले निर्देशन गरेँ । सधँै हाँसिरहने मान्छे यसरी हामीलाई रुवाएर जान्छजस्तो लागेको थिएन ।’
आलोकले स्टोरी बोर्ड साथमा ल्याउने र दृश्यको व्याकरणलाई पालना गरेर सम्पादन गर्न लगाउने भएकाले उनीसँग काम गर्न आफूलाई कहिल्यै गाह्रो नभएको प्रकाश पारे । आलोकको म्युजिक भिडियो सरल तर सुन्दर र रङ संयोजन मिलेको हुने गरेको पनि तुलाधरले प्रकाश पारे । आलोकले पछिल्लो समय निर्देशन गरेको अझै आठओटा म्युजिक भिडियो प्रकाशले सम्पादन गरिरहेका छन्,
‘आलोकप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै यी आठ म्युजिक भिडियो म चाँडै तयार गरेर टेलिभिजन च्यानलबाट रिलिज गर्छु ।’ बीएपी प्रोडक्सनका ‘ए’ अर्थात् आलोकलाई गुमाउँदा बाँकी दुई साथी विदुर र प्रकाश यतिबेला साह्रै मर्माहत भएका छन् । त्यही पनि आलोकको सम्झनालाई ताजै राख्न बीएपी प्रोडक्सनबाट केही न केही गर्ने चाहना यी दुईको छ ।
आलोकसँग म्युजिक भिडियोमा मोडलिङ गरेका मोडलहरू जहिल्यै पनि काम गर्न तयार हुन्थे । नेपाली चलचित्र र म्युजिक भिडियो वृत्तमा धेरै प्रतिभा जन्माएका यी निर्देशकले नेपाली म्युजिक भिडियोलाई यहाँसम्म ल्याइपु¥याउन निकै योगदान दिए । 

निर्देशक नेम्वाङको अन्तिम संस्कार

बिहीबार आफ्नै निवासमा मृत भेटिएका चलचित्र निर्देशक आलोक नेम्वाङले आत्महत्या गरेको पुष्टि भएको छ । उनको शुक्रबार अपराह्न पशुपति आर्यघाटमा दाहसंस्कार गरियो । शुक्रबार बिहान राजधानीको महाराजगन्जस्थित त्रिविवि शिक्षण अस्पतालमा उनको ‘पोस्टमार्टम’ गरिएको थियो । पोस्टमार्टमबाट आत्महत्या गरेको पुष्टि भएको प्रहरीले जनाएको छ ।
प्रहरीले घटनास्थलबाट ‘आत्महत्यापत्र’ बरामद गरे पनि सो पत्र सार्वजनिक गरिएको छैन । बारम्बर मर्नुभन्दा एकै पटक मर्नु आनन्द भन्दै आत्महत्या गरेको सो पत्रमा उल्लेख गरिएको प्रहरी सूत्रले जनाएको छ । आफूले पालेका कुकुर बिरालोलाई पनि मारेर आफूसँगै गाडिदिन उनले आफ्ना सहकर्मी मोडलहरूसँग भनेका थिए तर त्यो कुरा मोडलहरूले पत्याएका थिएनन् ।
पोस्टमार्टमपछि उनको पार्थिव शरीरलाई शुक्रबार मध्याह्नपछि तीन घन्टासम्म कमलादीस्थित नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको डबलीमा राखिएको थियो । संविधानसभाका अध्यक्ष सुवासचन्द्र नेम्वाङ, सूचना तथा सञ्चारमन्त्री डा. मीनेन्द्र रिजाल, विभिन्न चलचित्रकर्मी, मोडल तथा शुभचिन्तकले उनको पार्थिव शरीरमा श्रद्धाका फूल चढाए । नेम्वाङ लामो समयदेखि एक्लै बस्दै आएका थिए । परिवारमा उनका ७० वर्षीया आमा र दिदी छन् । आमा भने छोरी र ज्वाइँ (अभिनेता एवं हवाई चालक विजय लामा) सँग बस्दै आएकी छन् ।
करिब ८ सयओटा म्युजिक भिडियो निर्देशन गरेका नेम्वाङले चलचित्र सानो संसारबाट सिनेमा निर्देशनमा हात हालेका थिए । यसपछि उनको निर्देशनमा चलचित्र कोही मेरो रिलिज भयो भने उनले निर्देशन गरेको अर्को चलचित्र फागुनमा रिलिज गरिने भएको छ । 

अलविदा आलोक दाइ!

सागर पर्साइँ 
म ५/६ कक्षामा पढ्दा हेर्ने टिभी च्यानल नेपाल टेलिभिजन मात्रै थियो। हाम्रो गाउँमा केबुल लाइन थिएन, कसैको घरमा झ्यार्र- झ्यार्र गर्दै भएपनि दूरदर्शन आउँथ्यो तर हाम्रो घरमा त्यो पनि आउँदैनथ्यो।
 
त्यसकारण हामीसँग नेपाल टेलिभिजनबाहेक अरु विकल्प थिएन। फेरि त्यो बेलाको नेपाल टेलिभिजनमा हामीलाई मनपर्ने कार्यक्रम केही हुँदैनथिए।
 
त्यस्तोमा हरेक दिन बिहान ७.३० देखि ९ बजेसम्म नेपाल टेलिभिजनकै पर्दामा आउने ईमेज च्यानल हाम्रो साथी हुन्थ्यो। ईमेज च्यानल हेर्न थालेपछि नै हो आलोक नेम्बाङ्लाई मैले चिनेको। त्यो बेला आलोक दाई ईमेजका धेरै कार्यक्रममा आउनुहुन्थ्यो। “टप अफ त पप”, “सेन्चुरी टप टेन” जस्ता कार्यक्रम मलाई असाध्यै मन पर्थे। तिनीहरूमा बेला बेला आलोक दाई सञ्चालक हुनुहुन्थ्यो। मलाई आलोक दाईको “स्टाईल” त्यो बेला नै फरक लाग्थ्यो- मनपर्थ्यो। 
 
पछि ईमेजको आफ्नै च्यानल भयो, नेपाल टेलिभिजन पनि अलि हेर्नहुने भयो। आलोक दाईका नयाँ नयाँ गीतहरू आउन थाले। म उहाँको फ्यान हुन थाले।
--
२०७० माघ ९ गते प्रविण श्रेष्ठ दाईले आफूले बनाउनु भएको चलचित्र “मोक्ष” को एउटा च्यारिटी शो हेर्न बोलाउनुभयो। फिल्म हेरिसकेपछि, हल बाहिर आउँदा- एउटा कुनामा उभिनुभएको मान्छेलाई मैले चिनिहाले- आलोक दाई हुनुहुँदो रहेछ। मैले आलोक दाईलाई यसअघि भेटेको थिइनँ। म उहाँको छेउमा गएँ। अनि भने- आलोक दाई, नमस्कार। म सागर। सानैदेखि तपाईँको फ्यान!
 
आलोक दाईले हात मिलाउनुभयो र भन्नुभयो- म चिन्छु नि सागरलाई। आई ह्याभ रेड योर आर्किटल एबाउट कतार एअरवेज एण्ड योर व्हिलचियर! लाईक्ड इट। (मैले तपाईँले लेख्नुभएको कतार एअरवेज र तपाईँको व्हिलचियर बारेको लेख पढेको छु। राम्रो लाग्यो।)
 
मलाई कस्तो अचम्म लाग्यो। ओहो बच्चा बेलादखि भेट्छू भनेर सोचेको मान्छेले आफूलाई नै चिन्दा रहेछन् भन्ने सोचेर खुसी पनि लाग्यो। अन मैले भनेँ- धन्यवाद, आलोक दाई।
 
उहाँले फरि भन्नुभयो- थ्याङ्क्स सागर। आई एम ग्लाड समबडी ईज् टेकिङ् अ स्टान्ड फर राईट्स। ईट रियल्ली म्याटर्स फर थाउजेन्ड्स अफ अदर्स। गुड लक। (धन्यवाद सागर। मलाई साँच्ची खुसी लाग्छ- कसैले आफ्नो अधिकारको आवाज उठाउँदा। यो कुराले हजारौँ अरुलाई प्रभाव पार्ने गर्छ। शुभकामना)
 
यति भनेर दाईले बिदा माग्नुभयो। अर्को कुनै दिन भेट्नुपर्छ र कुरा गर्नुपर्छ भन्ने सल्लाह भयो। म घरतिर लागेँ।
 
तर त्यो अर्को दिन अब कहिले आउनेछैन। हिँजो साँझ अलि छिट्टै सुतेँ। आज बिहान उठेर फेसबुक चलाउँदा, आलोक दाई अब हुनुहुन्न भन्ने समाचार पढेँ। मन भरिएर आयो। आँखा पनि। हामी नजिकका साथी हैनौँ तर पनि हजारौँ दर्शक जस्तै म उहाँको सृजनाशिलताको फ्यान  हुँ।
 
-- 
 
लाखौँ पटक मैले कोसिस गरेँ, बिर्सन्छु कि म तिमीलाई भनी
 
अँह मैले सकिन चाहेर पनि, भुलाउन यो मनलाई कहि पनि
 
नबिन के भट्टराईले गाउनुभएको र आलोक दाईले भिडियो बनाउनुभएको गीतजस्तै नेपालमा कैयौँ मान्छेले तपाईलाई बिर्सन सक्ने छैनन्। म पनि एउटा हुँ। अलविदा आलोक दाई! अलविदा !

'अल्टर' आलोक

मान्छेका आ–आफ्नै जिउने कला हुन्छन्, ढंग हुन्छन्। निर्देशक आलोक नेम्वाङ पनि आफ्नै तरिकाले बाँच्छन्। एक्लै बस्छन्। सडकमा भेटिएका फोहोरी, लुते कुकुर र बिराला उठाएर घरमा लैजान्छन्। तिनको स्याहार गर्छन्। उनलाई आफ्नै घर र आफ्नै साथ प्यारो लाग्छ। उनलाई हाल चलिआएको शब्दावलीमा 'अल्टर' अर्थात् भिन्न खालको भन्न सकिन्छ। उनी यसलाई स्विकार्छन् पनि। 'कसको आँखा लाग्यो बरै', 'न बिर्सें तिमीलाई' जस्ता गीतका म्युजिक भिडियो बनाएका आलोकले 'सानो संसार', 'कोही मेरो' जस्ता फिल्म निर्देशन गरेका छन्। उनीसँग सजना बरालले गरेको अन्तरंग कुराकानी

घर सर्नु भएछ...
सरेँ। धेरै वर्ष भाटभटेनी बसियो। पहिले–पहिले त्यो एरिया शान्त थियो। रमाइलो लाग्थ्यो। अचेल हल्लाखल्ला बढी हुन्छ। मलाई कोलाहल मन पर्दैन। शान्त ठाउँमा एक्लै बस्न रुचाउँछु। मान्छेहरू आउजाउ गरेको पनि त्यति मन पर्दैन। त्यहाँ छँदा धेरैले मेरो घर चिनेका थिए। त्यसैले, आउजाउ बढी हुन थाल्यो। मैले आफूलाई टाइमै दिन सकिनँ। निस्सासिएजस्तो भयो। त्यसैले त्यो ठाउँ छोडेँ। नयाँ घर शान्त ठाउँमा छ। आनन्द लाग्छ।
 
घरमा एक्लै बस्नुहुन्छ। दिन काट्न गाह्रो हुँदैन?
कुकुर, बिरालो पालेको छु। बंकी, न्होलो, अल्छी, मैली र सल्टी गरी पाँचवटा कुकुर–बिराला छन्। यिनीहरूसँगै खेलेर बस्छु। यिनीहरूकै हेरचाह गर्छु। केही पाइनँ भने एक्लै धुमधुमती बस्छु। त्यसो गर्न पनि रमाइलो लाग्छ। घरको सरसफाइ आफैँ गर्छु। समय बिताउन गाह्रो छैन। बरु, म त कहिले काम सकिएला र घर गएर एक्लै बसौँला भनेर कुरिरहन्छु। मलाई मेरो साथ प्यारो लाग्छ।
 
सबै कुकुर, बिराला किनेरै ल्याउनु भएको हो?
होइन। मैले यिनीहरूलाई सोखले पालेको पनि होइन। म त 'मी टाइम' धेरै चाहिने मान्छे भएकाले जीवजन्तु केही पाल्दिनँ, फुक्काफाल भएर बाँच्छु भन्ने सोचमा थिएँ। तर, यिनीहरू सडकमा बेहाल भएर हिँडेको देखेपछि मन थाम्न सकिनँ। घर ल्याएँ। सल्टीलाई इमेज एफएममा छँदा नै फेला पारेको हुँ। एकदम लुते, जीउभरी खटिरा भएको अवस्थामा अफिसअगाडि आएको थियो। साह्रै माया लाग्यो। उठाएर घर ल्याएँ। बंकी बिरालोलाई चाहिँ तीन महिनाअघिमात्रै भेट्टाएको हुँ। यो पनि खान नपाएर हाड र छालाको मात्रै थियो। अहिले मोटाएर ढुस्स भा'छ।
 
जनावरको त्यस्तो माया लाग्छ?
एकदमै माया लाग्छ। मलाई मान्छेमा त्यति लगाव छैन। तर, पशुपक्षीप्रति भयंकर अट्याचटमेन्ट छ। यिनीहरूको दुःख हेर्नै सक्दिनँ। यिनीहरू छटपटाएको देख्दा असाध्यै पीडा हुन्छ मलाई। धेरै समयसम्म दुःखी भइरहन्छु। एकातिर मान्छे मर्न लागेको छ र अर्कोतिर जनावर घाइते भएर छटपटाइरहेको छ भने म जनावरको पीडा देखेर कहालिन्छु। मान्छेको अवस्थाप्रति चासो हुँदैन। यी दुईमध्ये कसलाई केयर गर्ने भनियो भने म निसंकोच जनवारपट्टि लाग्छु। सुन्दा अनौठो लाग्ला। तर, मेरो स्वभाव यस्तै छ।
 
मान्छे चाहिँ केही होइनन् तपाईंका लागि?
म पनि मान्छे भएकाले मलाई पनि अरू मान्छे चाहिन्छ। समाज चाहिन्छ। मेरो व्यवसाय मान्छेहरूसँग घुलमिल हुनैपर्ने खालको भएकाले बाध्यतावश अरूसँग बोल्ने, फाट्टफुट्ट पार्टीतिर गइदिने, अन्तर्वार्ता दिने गर्छु। मेरो रुचि र स्वभावमा अन्तर नहुँदो हो त म यो सबै केही गर्दैन थिएँ। मान्छे भनेका रिप्लेसेबल चिज हुन् भन्ने लाग्छ मलाई। एउटा मान्छे गए अरू दशजना उसको ठाउँमा आइपुग्छन्। 'यो मान्छे सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ, योबिना जिन्दगी नै चल्दैन, योबिना कामै बन्दैन' भन्नेमा विश्वास लाग्दैन। मान्छे भन्ने जातका कतिपय कुरा मलाई चित्त बुझ्दैनन् पनि। कहिलेकाहीँ त मान्छेहरू प्लास्टिकजस्ता देख्छु। उनीहरूको व्यवहार र आडम्बरले त्यस्तो छनक दिन्छ। त्यसकारण मान्छेप्रति श्रद्धा जाग्दैन। हामीमा इमानदारी र बफादारी भइदिएको भए हामी पनि चार हातखुट्टा टेकेर हिँड्ने थियौँ भन्ने लागिरहन्छ सधैँ।
 
मान्छेप्रति लगावै नभएर हो बिहेवारी नगर्नु भएको?
बिहे किन गर्ने? दुइटा उत्तर छन्। एक, वंश अगाडि बढाउन। दोस्रो, सहाराका लागि। यी दुवै कुरा तत्कालका लागि मलाई चाहिएका छैनन्। जतिबेला मलाई खाँचो पर्छ, त्यतिबेला गरौँला। अहिले म बिहेका लागि मानसिक रूपमा तयार छुइनँ। बिहे गरेपछि सामना गर्नुपर्ने प्रश्नका ओइरोदेखि तर्सिन्छु। 'कहाँ गएर आएको? किन गएको?' यस्ता प्रश्न मलाई मन पर्दैनन्। मलाई त मेरो आमु, दिदी–भिनाजुले समेत 'तँ त बिहे नै नगर, आफ्नै तरिकाले बाँच्' भन्नुहुन्छ।
 
किन?
भनेँ नि, म बिहेको लागि अहिले रेडी (तयार) छुइनँ। उहाँहरूले मलाई र मेरो स्वभावलाई बुझ्नुभएको छ। त्यसैले त्यस्तो प्रतिक्रिया दिनुहुन्छ। तर, एउटा रमाइलो कुरा के छ भने हाम्रो समाजमा बिहे नगरी बसेका महिला या पुरुष, दुवैप्रति अनेक आशंका गरिँदा रहेछन्। उनीहरूमाथि धेरै प्रश्न उठाइँदा रहेछन्। जस्तो, किन बिहे नगरेको? के भएर नगरेको? आदि। बिहे नै सबथोक हो भन्ने मान्यता छ यहाँ। संसारमा अरू कुरा पनि हुन्छन् भन्ने थाहै छैन। मान्छेको स्वभावको विविधताबारे आइडियै छैन। ममाथि चाहिँ यस्ता प्रश्न उठाउनुको तुक किन पनि छैन भने, मैले भन्दै आएको छु नि, मलाई समग्र मान्छेप्रति नै लगाव छैन। लगावै नभएपछि म कुनै मान्छेसँग नजिक हुने वा आत्मीय हुने त चान्स नै छैन।
 
आजका मितिसम्म मान्छे जातको कसैसँग पनि तपाईं आकर्षित हुनुभएन?
भएँ नि। मान्छेप्रति लगाव छैन, पर्सनल स्पेस बढी चाहन्छु भन्दैमा मभित्र मान्छेका गुणहरू नै छैनन् भन्ने होइन। जिन्दगीको एउटा एपिसोडमा मायाप्रेम पनि गरियो। अहिले जति पर्सनल स्पेस चाहिन्छ, मलाई त्यो बेला यतिविघ्न चाहिँदैन पनि थियो। अमेरिकामा छँदा मेरो ताल देखेर साथीहरू छक्क पर्थे। 'ओ माई गड तँ त...' भन्थे। तर, ती सबै क्षणिक थिए। अफेयर, रोमान्स, गर्लफ्रेन्ड सबै कुराका आ–आफ्ना समय हुँदा रहेछन्। मैले त्यो समय पार गरिसकेँ। तर, एउटा सत्य चाहिँ के भने मलाई त्यो बेला पनि बिहे गरौँ भन्ने रहर चाहिँ कहिल्यै जागेन।
 
सबैसँग टाइम–पासमात्रै गर्नुभयो...
केटा र केटी दुवैको समझदारीमा भएका चिजलाई टाइम पास भन्न मिल्दैन। एउटाले आफ्नो फाइदाको लागि मात्र प्रेमको नाटक गर्छ भने त्यसमा खोट हुन्छ। मैले त्यस्तो गरिनँ। कहिल्यै कसैको चित्त दुखाइनँ।
 
कामको चाप कत्तिको छ अहिले?
चाडपर्वले गर्दा धेरै काम अधुरा रहेका थिए। तिनलाई सल्टाउनु पर्नेछ। मेरो तेस्रो सिनेमा 'अझै पनि' को काम पनि धमाधम भइरहेको छ। सुटिङ सकिसक्यो। डबिङ हुँदै छ। दुईचारवटा म्युजिक भिडियो पनि खिच्नु पर्नेछ। चापै छ भन्नुपर्‍यो।
 
यसपालि पनि सुदर्शन थापासँगै काम गर्नु भएछ। फेरि पनि उही लभ–स्टोरी फिल्म बनाउने हो?
होइन। यसपालि हामीले पहिलेका जस्ता सिनेमा बनाएका छैनौँ। 'अझै पनि' सामाजिक प्रकारको फिल्म हो। यसमा काँठ क्षेत्रको कथा समेटिएको छ। यसमा ठेट नेपालीपनको सुगन्ध आउँछ भन्नेमा हामी विश्वस्त छौँ।
 
फिल्मको विधा किन फेर्नुभएको?
शहरिया वातावरणको, माया–प्रेममा आधारित फिल्म बनाइसकेँ। यसपालि अलि फरक गरौँ भनेर विशेषतः ग्रामीण समाजको विषयवस्तु रोजेको हुँ। फेरि, हामी जतिसुकै आधुनिक बन्न खोजे पनि आफ्नो मूल्य र मान्यतालाई बेवास्ता गर्न सक्दैनौँ। देश/विदेश जति चहारे पनि आखिर आफ्नै ठाउँ प्यारो लाग्छ, आफ्नै गाउँ प्यारो लाग्छ। त्यसकारण, शहरिया रिवाजको कथाभन्दा अलि पर गएर मैले हाम्रो असली संस्कृति, मूल्य र मान्यतामा आधारित फिल्म बनाएको छु यसपालि।
 
प्रायः एउटै टिमसँग काम गर्नुहुन्छ तपाईं। म्युजिक भिडियोमा झरना वज्राचार्य, नम्रता श्रेष्ठ आदिलाई लिनुहुन्छ। फिल्ममा पनि सुदर्शन थापा, आर्यन सिग्देलसँग काम गर्नुहुुन्छ। किन यस्तो?
यसको एउटै उत्तर छ– मसँग बिर्यानी खाने औकात छ भने म किन उसिनेको चामलको भात खान्छु? मैले झरना वज्राचार्य, नम्रताजस्ता सिपालु कलाकारसँग काम गर्न पाउँछु भने केही जान्दै नजानेका, मार्केट भ्यालू पनि कम भएकासँग किन काम गर्नु? नेपालमा झरनाबाहेक क्यामरामा त्यतिविघ्न फ्यानट्यास्टिक र त्यतिविघ्न सेक्सी देखिने अर्को मोडल भेटेको पनि छुइनँ मैले। यसो भनेर अरूलाई कम आँकेको होइन। प्रियंका कार्की, केकी अधिकारीहरूसँग पनि नियमित काम गरिरहेको छु। तर, झरनामा बेग्लै क्वालिटी छ।
 
तर, जतिसँग काम गर्नुहुन्छ, उनीहरूसँग सम्बन्ध टिकाइराख्न सक्नुहुन्न रे नि?
सम्बन्ध भन्ने चिज दिगो हुनै सक्दैन। आमा र छोराछोरीको सम्बन्ध त सधैँ उस्तै रहँदैन भने व्यावसायिक जीवनमा भेटिएका साथीभाइसँगको सम्बन्ध तलमाथि हुनु नौलो कुरै होइन। फेरि, सम्बन्ध नटिक्नुको अर्थ यो हुन जरुरी छैन कि एकआपसमा मनमुटावै भएको होस्। झरना, नम्रतालाई मैले त्यो बेलादेखि चिनेको हो जतिबेला उनीहरू करिअर सुरु गर्दै थिए। उनीहरूले मसँग धेरै काम गरे। बीचबीचमा के कसो गर्ने भनी मसँग सल्लाह पनि मागे। पछि, आफैँ निर्णय गर्न सक्ने भए। मेरो आवश्यकता परेन। आवश्यकता परेको भए केही गडबडी छ भनेर बुझ्नुपर्थ्यो। कि त उनीहरू परिपक्व हुन नसकेका भनेर बुझिन्थ्यो कि हामीहरूबीच केही खिचडी पाकेको छ भन्ने। त्यस्तो भएन। यसको अर्थ हामीहरूको सम्बन्ध सुमधुर र निर्मल छ।
 
म्युजिक भिडियोको कन्सेप्ट फुराउन कत्तिको समय लाग्छ?
हेरी, हेरी हुन्छ। कहिले छिनका छिन फुर्छ। कहिले हप्तौँ सोच्दा पनि क्लिक हुँदैन। तर, नेपालमा म्युजिक भिडियो बनाउन खासै गाह्रो छैन। यहाँ थरीथरीका गीतै बन्दैनन्। सबै गीत उही मिलन र बिछोडका बारेमा गाइन्छन्। एउटै भावलाई अनेक तरिकाले देखाइरहनुपर्दा आफैँलाई वाक्क लाग्छ कहिलेकाहीँ। उही कुरो कतिचोटि, कति प्रकारले देखाउनु जस्तो लाग्छ। कसैले त पातको, आकाशको बारेमा गीत गाइदिए पनि हुन्थ्यो झैँ पनि लाग्छ कहिले त। तर, नेपालीलाई पीडा नै सुन्न मनपर्दो रहेछ। पीडै बिक्छ यहाँ। अरू विषयका गीत गाएर के काम?
-October 31/2014 Friday, Sukrabar Saptahik

Tuesday, November 4, 2014

Releson and Politics

डम्बर खतिवडा -
कुनै समय अनावश्यक र अनपेक्षितझैँ ठानिएको विषय धर्म र राजनीतिको सम्बन्ध आखिर नेपाली राजनीतिमा आकर्षित भई छोड्यो । धर्मको एजेन्डालाई समात्न नपाएको भए सायद राप्रपा नेपाल आज जनमोर्चाभन्दा पनि सानो पार्टी हुने थियो । सबैलाई घामजत्तिकै छर्लंग छ, नेपालको सबैभन्दा दक्षिणपन्थी समूह हो त्यो । यसका नेता कमल थापा राजा ज्ञानेन्द्रको निरंकुश शासन व्यवस्थाका हर्ताकर्तामध्ये एक थिए । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई हनन गरेर मिडियालाई त्रसित गर्ने, लोकतान्त्रिक आन्दोलन र क्रान्तिकारी योद्धालाई थुन्नेहरू तिनैमध्येका थिए । यति कुरा थाहा हुँदाहुँदै पनि आन्दोलनका क्रममा यी निरंकुशतावादी तत्त्वबाट आफैँ प्रताडित भएको अनुभव हुँदाहुँदै पनि थुप्रै मानिस राप्रपा, नेपालप्रति सहानुभूति राख्छन्, यसर्थ कि त्यसले ‘हिन्दूराज्य’ नारा बोक्यो । काठमाडौं, विराटनगर, नेपालगन्ज, इहटरी, झापाजस्ता देशका मुख्य सहरी क्षेत्रबाटै त्यसले उल्लेखनीय समानुपातिक मत पायो ।
ठीक यही समय भारतीय सत्तामा हिन्दू राष्ट्रवादी भनिएको दल बिजेपीको उदय भयो, त्यो पनि पहिलोपटक प्रस्ट बहुमतसाथ । सन् १९२६ मा, अंग्रेज शासनको चर्को दबदबा भएको समय, पाश्चात्यकरण र क्रिस्चियन समाजका कतिपय क्रियाकलापबाट असन्तुष्ट एउटा सानो समूह, आरएसएस र जनसंघ हुँदै ८८ वर्षपछि बिजेपीका नाममा पूर्ण बहुमतसहित सत्तामा आउँछ भनेर कल्पना गर्न सम्भव थिएन । यदि अतिशयोक्तीकरण ठानिन्न भने नेपालमा पनि हिन्दुत्वको मुद्दा कचल्टिँदै गइरहेको छ । यसले कुन बिन्दुमा पुगेर कस्तो रूप लेला, अहिल्यै भन्न सकिन्न । तर, एउटा कुरा निश्चित भएको छ कि हिन्दूराज्यको कुरा गर्ने एउटा राजनीतिक शक्ति वा प्रवृत्ति नेपाली लोकतन्त्रमा निकै लामो समयसम्म रहनेछ, भारतको आरएसएस र जनसंघजस्तै । त्यो बिजेपीजस्तो मूल प्रवाहीकरण हुन्छ, हुँदैन, त्यो भविष्यले नै बताउला ।
राजनीतिमा कतिपय मुद्दा यस्ता हुन्छन्, जसको विषयमा खुलेर बहस गर्न सामाजिक संरचनाले सजिलो अनुमति दिँदैन । त्यस्तो विषयमा बोल्दा, लेख्दा केही न केही जोखिम त हुन्छ नै । सायद त्यही भएर हुन सक्छ नेपालमा ‘मेन स्ट्रिम डेमोक्र्याट्स’ हरू यस विषयमा त्यति खुलेर बहस गरिरहेका छैनन् । नेपालको ‘पहिचानवादी’ राजनीतिको एउटा सन्दर्भ ‘हिन्दुत्व’ हो कि होइन, अझै अनिश्चित छ । तर, अधिकांश पहिचानवादी नेतृत्वले धर्मनिरपेक्षताको पक्षपोषण गरे पनि मधेसी जनमतभित्र धर्मनिरपेक्षता मन नपराउनेहरू पनि थुप्रै छन् । जनजाति आन्दोलनले किरात र बौद्ध धर्मको विकासका लागि ‘हिन्दुत्व’ मा आधारित धर्मसापेक्षतालाई बाधक ठानेको हुन सक्छ । इस्लाम धर्मावलम्बी मुस्लिम समुदायले यसबारे त्यति धेरै बोलेको पाइँदैन । नेपालका हिन्दूवादी पनि इस्लामबाट हिन्दूत्वलाई खतरा देख्दैनन्, उनीहरूको मनोवैज्ञानिक प्रतिद्वन्द्वीता इस्लामसँग नभएर इसाईसँग भएजस्तो लाग्छ । यहाँनेर अर्को आश्चर्य के छ भने जो नेपालमा हिन्दूवादी राजनीतिप्रति सहानुभूति दर्साइरहेका छन्, तीमध्ये अधिकांश इसाई समाजमै उद्भव भएका आधुनिक मूल्य मान्यताबाट प्रभावित छन् । विश्वराजनीतिका दृष्टिकोणबाट उनीहरू इस्लामिक दुनियाँलाई भन्दा इसाई दुनियाँलाई नै बढी उदार र लोकतान्त्रिक ठान्छन् ।
हिन्दूवादी राजनीतिमा विश्वास गर्नेहरू एकातिर ‘पहिचान’को चर्को विरुद्धमा छन्, अर्कातिर उनीहरूले गरिरहेको राजनीति पनि स्वयं ‘पहिचानवादी’ हो भन्ने हेक्का राखिरहेका छैनन् । धर्म, संस्कृति, परम्परामा आधारित सबै राजनीति पहिचानवादी नै हो, जसको सैद्धान्तीकरण ‘सभ्यता संघर्ष’ हुन्छ । सन् १९९८ मा स्यामुअल हन्टिङटनको पुस्तक ‘द क्लास अफ सिभिलाइजेसन एन्ड रिमेकिङ अफ वल्र्ड अर्डर’ प्रकाशित हुँदा नेपालमा केहीले त्यसलाई ‘वर्गसंघर्ष’विरुद्ध षड्यन्त्र गर्न ल्याइएको प्रायोजित सिद्धान्तका रूपमा बुझे । आश्चर्य त कहाँ छ भने त्यही कित्ताका अधिकांश मानिस आज पहिचानवादी छन्, वर्गसंघर्षलाई छाडेर वा कम गरेर सभ्यता संघर्षमा सामेल छन् । र, त्यसको ‘प्रतिध्रुव’का रूपमा हिन्दुत्व उदित हुँदै गइरहेको छ । नेपाली समाजमा यतिखेर ‘वर्ग’ ‘पहिचान’ र ‘अहं’ को एकसाथ व्यतीकरण भइरहेको छ । यसले हामीलाई कहाँ पुर्‍याउँछ भन्ने प्रस्ट तस्बिर अहिलेसम्म देखिएको छैन । तर, एउटा कुरा दृढतासाथ भन्ने वेला भएको छ, अब डराएर काम छैन । कुनै समाज साहसिक बहसविना थिग्रिँदैन । त्यस अर्थमा बहसको एउटा ध्रुव मानेर सिके राउतहरूलाई पनि स्पेस दिन जरुरी थियो । तर, हाम्रा लोकतान्त्रिक भनिएका नेताहरूले पनि कमल थापाकै बाटो रोजे । राजा ज्ञानेन्द्रको शासनकालमा गृहमन्त्री रहेका थापा अरू सबै विषयमा बहस भए पनि राजतन्त्रको विषयमा बहस हुन सक्दैन भन्थे ।
आजका लोकतान्त्रिक युगका भनिएका मन्त्रीहरू पनि अरू सबै कुरामा बहस भए पनि ‘रिमेकिङ अफ वल्र्ड अर्डर’ मा बहस हुन सक्दैन भन्दै छन् । एकातिर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने भनेर जुस खुवाउँदै छन्, अर्कोतिर उनीहरू सिके राउतलाई रिहा गर्न इच्छुक छैनन् । इराकमा आइएसआइएसको उदयले इराकलाई मात्र आफ्नो क्षेत्र मानेको छैन । सिरिया, इजिप्टलगायत सबै कमजोर शासन–प्रशासन भएका देशलाई लपेट्न खोज्दै छ यसले । यी सबै शक्तिको उदय हन्टिङटनले किताब लेखेर भएको होइन, मानवीय प्रवृत्ति त्यस दिशातिर जाँदै छन् भन्ने संकेत छिटो बुझेर चाहिँ त्यो किताब जन्मिएको हो । बुझ्नेलाई इसारा काफी छ भनेझैँ नेपालमा पनि त्यो कुरा बुझ्ने वेला भएको छ ।
धर्म र राजनीति बिल्कुलै फरक कुरा हुन्, यिनले एकअर्कालाई प्रभावित गर्दैनन् भनेर कसैले बुझेको छ भने त्यो एकदमै गलत बुझेको छ । रामायण वा महाभारत राजनीतिक ग्रन्थ हुन् कि धर्मग्रन्थ भनेर बहस गर्न थाल्ने हो भने त्यसको अन्त्य सजिलो हुने छैन । जिजस क्राइस्टलाई तत्कालीन रोम साम्राज्यका गभर्नर प्लोटियस पिलाटले निर्ममतापूर्वक क्रसमा टाँगेर मारेका थिए । त्यो धर्म थियो कि राजनीति थियो भनेर बहस गर्ने हो भने निकै ठूलो असजिलो सिर्जना हुनेछ । इसाईहरूले प्रयोग गरेको चर्च र दरबारको शक्तिलाई फरक–फरक, ‘गड’ र ‘सिजर’को शक्तिलाई फरक–फरक, ‘प्रार्थना’ र ‘तरबार’को शक्तिलाई फरक–फरक गरेर बुझ्ने शब्द ‘सेक्युलरिज्म’ लाई हामीले ‘निरपेक्ष’ भनेर अनुवाद गर्‍यौँ, सायद त्यसको अनुवाद हाम्रो सन्दर्भमा ‘धार्मिक स्वतन्त्रता’ हुनुपथ्र्यो कि ? ‘धर्म निरपेक्षता’को कार्यान्वयन गर्ने नाममा नेपाल सरकारले पशुपति वा लुम्बिनी क्षेत्र विकासका लगानी कटौती गरेर चर्चहरूमा लगानी गर्न सक्दैन भन्ने संसारले बुझेको छ । कसैले बुझ्न बाँकी छ भने सबैले बुझ्नु पनि पर्छ । किरात धर्मस्थल इलामको बाँझो र बराहक्षेत्रधाममा लाग्ने कुम्भमेलामा नेपालमा सरकारले जुन लगानी गर्छ, त्यति नै लगानी मुस्लिम जलसाहरूमा किन गर्दैन भनेर कसैले प्रश्न सोधेमा यसको उत्तर सजिलो छैन ।
हुन त ‘धर्म’ शब्दको अर्थ कसरी गर्ने ? धर्म भन्नाले केलाई बुझ्ने भन्ने कुरामा एकरूपता पाइँदैन । नेपाली भाषामै ‘धर्म’ शब्दका आधा दर्जनभन्दा बढी अर्थ हुन्छन् । धर्म शब्दको एउटा अर्थ ईश्वर वा परमात्मासम्बन्धी चिन्तन र आराधना हो । प्रकृतिको विराट् रूपभित्र मानिस एउटा सानो अंशका रूपमा रहेको हुन्छ । विराटता र अंश, सूक्ष्म र स्थूलताबीच जुन सम्बन्ध हुन्छ, मान्छे र प्रकृतिबीच पनि त्यही सम्बन्ध हुन्छ । धर्मको पहिलो अर्थ मानिस र प्रकृतिबीचको यो कालातीत सम्बन्धलाई मानिसले बोध गर्नु हो । जब मानिसले यो बोध गर्छ, प्रकृति परमात्माका रूपमा अनुभूत हुन थाल्छ र ईश्वरीय चिन्तनको जन्म हुन्छ । धर्मको यो अर्थ सार्वभौम छ । यदि सबै धर्मले धर्मको अर्थ यही लगाउने हो भने धर्म र धार्मिक सम्प्रदायबीच कुनै ‘सभ्यता संघर्ष’ हुन सक्दैन ।
धर्मको दोस्रो अर्थ, धर्म भनेको इतिहास, परम्पराबाट भन्दै र बन्दै आएको जीवन शैली हो । सोच, धारणा, मूल्य, मान्यता र रीतिरिवाजहरूको निश्चित सामाजिक ढाँचा हो । आफ्ना पितापुर्खाको त्याग, बलिदान र निष्ठाप्रतिको सम्मान वा भक्ति हो । सामूहिक अचेतनमा बसेका आद्यबिम्बहरूले मनभित्र सिर्जना गर्ने हुटहुटी हो । हरेक मान्छे आफ्नो धर्म संस्कृतिमा बाँच्न जति सजिलो अनुभूति गर्छ, त्यसभन्दा बाहिरको धर्म र संस्कृतिमा बाँच्न त्यति सजिलो अनुभूति गर्दैन । यस्तो अनुभूति हुनु मानिसको नैसर्गिक स्वभाव हो, त्यसबापत कुनै समुदाय वा व्यक्तिलाई दोष लगाउन सकिँदैन । तसर्थ, सबै मानिसले आफ्नो धर्म संस्कृतिअनुसारको आचरणमा बाँच्न पाउनुपर्छ । धार्मिक स्वतन्त्रता अपरिहार्य छ । तर, मानिसको स्वतन्त्रताका केही सीमा छन् । धर्म निरपेक्षताको कार्यान्वयन गर्ने नाममा नेपालमा रमजानमा मुस्लिम मुलुकहरूमा झैं एक महिनाको छुट्टी दिन सकिँदैन होला । न त अमेरिका वा बेलायत जस्ता इसाई, इरान, साउदी अरब र पाकिस्तान जस्ता इस्लामिक मुलुकले नै हिन्दूलाई दसैँमा १५ दिनको बिदा र दसैँपेस्की दिएका छन् ।
संसारमा संख्याले जतिवटा धर्म भए पनि उत्पत्ति स्थलका हिसाबले दुई किसिमका मात्र धर्म छन् । दक्षिण एसियाली धर्म र मध्यएसियाली धर्म । यहुदी, इसाई र इस्लाम मध्यएसियाली धर्म हुन् । त्यही भएर यिनीहरूको प्रभाव अरब, युरोप, अफ्रिका र अमेरिकी महादेशमा बढी छ । हिन्दू, बौद्ध, जैन, सिख र किरात दक्षिण एसियाली धर्म हुन् । त्यही भएर यिनीहरूको प्रभाव दक्षिण् पूर्वी एसियामा बढी छ । जुन ठाउँबाट जुन धर्मको जन्म हुन्छ, त्यसका तीर्थस्थल तिनै ठाउँमा बढी हुन्छन् । त्यो देशको इतिहास, पुरातत्त्व, वास्तुकला र संस्कृति तिनै धर्मसँग जोडिन्छन् । हामीले पशुपति, लुम्बिनी र लारुम्बाकै संरक्षण र विकास गर्ने हो, हामीले चाहेर पनि ‘मक्का मदिना’, ‘जेरुसेलम’ र ‘भ्याटिकन सिटी’ बनाउन सक्दैनौँ । तसर्थ, नेपालको संविधानमा जे लेखे पनि नेपाल व्यवहारले ‘धर्म निरपेक्ष’ हुन नसक्ने रहेछ । नेपालको सीमा ‘धार्मिक स्वतन्त्रता’ हो । ‘नेपाल धार्मिक स्वतन्त्रता भएको मुलुक हो’ मात्र लेखिदिने र बाँकी यस विषयमा संविधान मौन बस्ने हो भने धर्मका नाममा राजनीति गर्नेहरूको खेलो सकिन्थ्यो कि ?

Monday, November 3, 2014

कविताको बाटो

कार्तिक १४ -
अर्नेस्ट हेमिङवेलाई एक युवकले भनेछन्, 'म लेखक बन्न चाहन्छु ।'

हेमिङवेले सोधेछन्, 'तिम्रो घाउ कहाँ छ ?'

'घाउबिना, घाइते नभई कोही लेखक हुन सक्दैनन्,' हेमिङवेको भनाइ अहिलेका कविहरूमा खोज्ने हो भने के पाइँदो हो ? हस्तक्षेपी विचारका भारतीय नेपाली कविहरूले त्यो घाउ शक्तिकेन्द्रले भारतीय नेपालीहरूको भाषकि, सांस्कृतिक, सामाजिक, राजनीतिक क्षेत्रमा गरेको हेलाहोचोबाट प्राप्त गरेका हुन् । यसकारण्ा युवा कविहरूको कविताको मूल स्वरमा प्रतिरोधी चेत पाइनु स्वाभाविक हो । टेरी इगल्टन साहित्यलाई विचारधाराको प्रतिनिधि मान्छन्, हामी त्यही विचारलाई सामूहिक हेतुको निम्ति कवितामा राख्छौँ ।

........................

अरबी कवि इमान मार्सललाई लाग्छ, उनले कवितालाई इराक र कुवेतबीचको द्वन्द्वबीचबाट टिपेकी हुन् । इराकलाई नष्ट गर्न अमेरिकीले पिछा गरेको नाङ्गो आँखाले देखेकी कविलाई प्यालेस्टिनी स्वाधीनताको द्वन्द्वले पनि शब्द दियो । 'कविता आफैँ एक प्रत्यक्ष राजनीतिक धारा हो,' तिनी भन्छिन्, 'मैले जहिल्यै पश्चिमी लोकतन्त्र अथवा नवजागरण्ासम्मलाई शंका गरेको छु ।'

आफैंलाई मुर्दाको सन्तान भन्न रुचाउने मार्सल आफूलाई कहिलेकाहीं फोहोर फ्याँक्ने टोकरी देख्छिन् । भन्छिन्, 'यी मानिसहरू मभित्र सबै कुरा हाँक्छन् । किनभने उनीहरू जिउँदा हुन् । मैले त्यो जिउँदोपन बचाइदिनुपर्छ ।'

एन्टोनियोे ग्राम्स्कीले 'द पि्रजन नोटबुक' द्वारा जुन 'कल्चरल हेजिमोनी'को डिस्कोर्स अघि ल्याए, त्यो अहिले भारतीय नेपाली कविताको स्वभावमा पनि थाहा पाउँछौँ । जसरी इमान मार्सल आफूलाई 'कन्टेनर' देखाएर इराकमाथि भइरहेको अमेरिकी दादागिरीबारे डिस्कोर्स अघि सार्छन् । माक्र्सले भनेको शोषण्ाको प्रमुख कारण्ा 'पुँजी'बाट सरेर ग्राम्स्कीको 'कल्चरल हेजिमोनी' मा आइपुग्दा केन्द्रले शोषण्ाका नयाँं नयाँं 'र्फम'हरू कहाँ कसरी उत्पादन गरेको छ भन्नेे खोजमा छन् यताका कविता ।

अघिल्लो पुस्ताका हिन्दीका कवि चन्द्राकान्त देवताले एक ठाउँ भनेका छन्, 'भूमण्डलीकरण्ाले जुन जुन र्फमबाट शासनको नयाँ विम्ब खोजिरहन्छ, क्रान्ति र कविताले पनि त्यसै गरिरहेको छ ।' यतिखेर प्रकाश झाको पुरानो फिल्म 'दामुल' निकै सान्दर्भिक हुन्छ । विश्वस्तरमा महाशक्तिहरूको खेल देखाउन बिहारको एउटा गाउँलाई फिल्ममा नायक बनाइएको छ । ग्रामीणस्तरमा महाशक्तिहरूको ससाना चरित्र देखाएर 'दामुल'ले बौद्धिक जगत्मा हलचल ल्याएको थियो । अल्पसंख्यकमाथि सधैँ शासन गर्ने बहुसंख्यकहरूको वर्चस्वलाई नायकको रूपमा स्थापित गर्ने भारतको संघीय प्रण्ाालीले भारतीय नेपालीहरूको जातीय, भाषकि र सांस्कृतिक मूल्यहरण्ा कसरी गरेको छ, त्यसको खोजमा निस्किएको विचार हस्तक्षेपी कविताले बोक्छ । यताको कविताको नयाँ बाटो यही हो ।

.....................

धेरैपल्ट नेपालका काव्य संवाद अनि बहसहरूमा आफूलाई राखेर हेर्दा एउटा उकुसमुकुस चाल पाउँछु । जब कविता सुनाउन उभिन्छु, तब एउटा प्रश्न उठ्छ सर्पजस्तो र ठुङ्छ ।

'नेपाललाई म के सुनाइरहेको छु ?'

मार्सलले स्रोताले सुन्ने कविबाट राख्ने अपेक्षालाई कविले कति महत्त्व दिने भन्ने सबाल उठाएकी छन् । तर मञ्चमा जति कवि तनावमा हुन्छन् उति तनाव स्रोतामा पनि हुन अनिवार्य मानिन्छ । मार्सलले मलाई तनावलाई हेर्ने भङ्गी दिएकी छन् ।

नेपालका आख्यानकार राजन मुकारुङसित धेरैपल्ट चर्काचर्की, धेरैपल्ट बोक्राबोक्री धेरैपल्ट चुपचाप चुपचाप उठबस भइसक्दा उनीबाट धेरै कुरा थुत्ने मौका पाएको हुँ । '५० को दशकले वारि र पारिबीच खाडल खन्यो,' यसो भनेका थिए एकपल्ट तिनले, 'अब त्यो खाडलबीच उभेर संवाद गर्ने वर्ष सुरु भयो ।'

अहिले त्यो संवादको क्रम जारी छ । नेपालका कविहरूलाई सुन्दा मलाई सधैँ लाग्यो, नेपाली कविताको उचाइ द्वन्द्वले थपेको हो । युवा कविहरूले त्यही द्वन्द्वबाट कठोर शब्दहरू टिपे । जुन शब्द कति रगतले, कति पसिनाले, कति सपनाले छपक्क भिजेका छन् । भारतमा बसेर एक नेपाली कविले सोच्न सक्छन् कि मार्सल अनि नेपालका युवा कविहरूले मुर्दाबाट जीवन टिप्छन् ।

नेपालमा आदिवासीहरूको पहिचानको मुद्दालाई साहित्यले सम्बोधन गरिरहेको यो समय झारखण्डका कवि निर्मला पुतुल र अनुज लुगुण्ाहरूको पनि हो । निर्मला र अनुजहरूले आदिवासी डिस्कोर्सलाई केन्द्रमा ल्याएका छन् । भूमण्डलीकरण्ाको चापमा आदिवासीले गुमाउनुपरेको मूल्यलाई आदिवासी कविताले सम्बोधन गर्नु चानचुने युद्ध होइन । भारतको निम्ति भूमण्डलीकरण्ा नै द्वन्द्व हो । त्यसको प्रतिरोधमा हिन्दी कविताले आदिवासी डिस्कोर्ससमेत प्राप्त गरेर समृद्धि भेटेको छ । मराठी कवि नोमदेव ढसालले 'अम्बेडकरवाद' र माक्र्सवादको समन्वयबाट 'दलित कविता' अघि ल्याए नयाँं डिस्कोर्ससितै । यी दलित कविलाई देशको मूल भाषा र साहित्यले सधैँ निषेध गर्‍यो । त्यसैको विरुद्ध लडे तिनी । दलित अस्मितालाई जिउँदो राख्न राजनीतिक चेतका दलित कविताहरू यसरी आए कि केन्द्रले त्यसलाई मूलधारको डिस्कोर्स मान्न कर लाग्यो । 'राजनीतिबेगर कविता हुँदैन, यो एक दलितले भन्न सक्छ,' तिनले भनेका छन्, 'जसले राजनीतिबेगर कविता हुन्छ भन्छ ऊ दलित होइन ।' यहींनेर अर्नेस्ट हेमिङवेले भनेको 'घाउ'ले अर्थ प्राप्त गर्छ ।

नेपालको द्वन्द्वपछि आएका कविता हामी यता -भारत) का पाठकले पढेर थाहा पाउँछौँ, त्यहाँको अन्तरद्वन्द्व, सांस्कृतिक मूल्य, राष्ट्रको शक्ति र रूपान्तरण्ाको सपना । त्यसबाहेक पनि त्यहाँका नागरिकहरूबीच चलिरहने मूल्य स्थापनाका द्वन्द्वसमेत कविताले बताइदिन्छ । बग्दादका कवि सिनान अन्तनुले युद्धले इराकको सामाजिक मनोविज्ञान कसरी तयार पारेको छ, कवितामै भनेका छन्:

'रगतमा डुबिरहेको ब्रस उठाएँ

र बनाएँ युद्धको भित्तामा दुईवटा खिर्की

एकबाट देखेँ युद्ध

अर्कोबाट देखेँ आमा

आमा

जो कफन बुनिरहेकी थिइन्

पेटको बच्चाको निम्ति ।'

अमेरिकन 'सिविल वार'पछि टोनी मरिसनले एउटा निष्कर्ष निकालिन् र भनिन्, 'राजनीतिबिना साहित्यको अर्थ रहन्न ।' कविहरूको राजनीति भनेको मूल्यको पुनस्र्थापना नै हुन्छ । मरिसनले यही कुरा 'विलभ्ड' मार्फत भनिन् ।

हामीले कत्तिको भन्यौ त ?

भारतीय नेपाली साहित्यमा अहिले हामी त्यही खोजिरहेका छौं ।

......................

मलाई थाहा छ, सकेसम्म मैले चिनेका नेपालका युवा कविहरू द्वन्द्वको गोहो पछ्याउँदै हिँड्छन् । भत्किएको सपना हातमा उठाएर उनीहरूले हेरेको हिमाल कस्तो रङको देखिन्छ, त्यो उनीहरूको नेपाली कविताको रङ हुन्छ । आन्तरिक राष्ट्रवाददेखि सिङगो राष्ट्रवादसम्मको मूल्य निर्धारण्ामा कविहरूको मत स्पष्ट देखिन्छ । महेश पौड्यालहरूले 'कवितामा नेपाल' खोजिरहेका छन् । उनीहरूलाई लाग्न थाल्यो कि नेपाली कविताको मूल्य प्रादेशिक होइन । यी कविताहरू देशको सिमाना काटेर जाँदा के के लिएर जान्छन् ? त्यसको चिन्ता युवा पुस्तालाई परिसक्यो ।

..........................

म काठमाडौंमा 'क्याफे कविता'मा उभिएको थिएँ । कविता सुनाइसकेपछि मैले आफैंलाई सोध्ने प्रश्न थियो, 'के सुनाइस् त नेपाललाई ?'

सुन्नेले के भारतीय नेपालीको समाज सुन्यो ? वास्तवमा आजको पुस्ता धेरै सांस्कृतिक तनावमा छन् । उनीहरूको कविताले समाजको मनोविज्ञानलाई ठीकसित टिप्न सकेन भने शंका गर्ने ठाउँ हुन्छ । आलोचकहरूले नेपाली कविता र भारतीय नेपाली कविताभित्र लुकेको समाजको रौद्ररूपलाई केलाइदिने हो भने निस्किने जवाफ रूपान्तरण्ा नै हुँदो हो । त्यो चाहे सांस्कृतिक होस्, राजनीतिक होस्, सामाजिक होस् अर्थराजनीति होस् । हरेक मुलुकको साहित्यमा पाइने स्वभाव यही हो । तर नेपालका कविहरूको सपना र भारतीय नेपाली कविहरूको सपनाको भूगोल फरकमात्र होइन निकै जटिल छ । नेपालको राजनीतिक सपना जे जस्तो होस, कविहरूको कविताले बोकेको सपना नेपालभन्दा ठूलो लाग्छ । नेपालमा भोजपुरका कविलाई देशको राजधानीले सुन्न सक्छ, ती कविको कविताको सपनालाई सम्बोधन गर्ने/नगर्ने सोच्न सक्छ । नेपालको किनारामा परेको कुनै पनि जिल्लाका कविले ठीकसित सपनालाई राख्न सक्यो भने त्यसले काठमाडौं मात्र होइन नेपाल हल्लिन सक्छ ।

तर फरक त्यही नेपाली भाषामा कविता लेख्ने दार्जिलिङको नेपाली कविलाई पश्चिम बंगालले पनि सुन्दैन । यहाँ नेपालीमा कविता लेख्ने कविहरूले पहिलो लडाईँ त भाषासित नै गर्नुपर्छ । राज्यमा चल्ने भनेको बङगला भाषा हो । यतिखेर हामी यसरी पनि सोच्छौँ कि नेपाली साहित्यको शिखर मानिने इन्द्रबहादुर राई बङ्गला साहित्यमा कहाँनेर उभिएका होलान् ? जब खोज्न थाल्छौं, तब तिनी दार्जिलिङ र नेपालको समाजबाहेक कहीँ उभिएको पाउँदैनौं । भाषकि रूपले पनि उपनिवेश बनाइएको ठाउँमा बसेर कविता लेख्ने दार्जिलिङका कविहरूको वैचारिक मनोविज्ञान कस्तो हुन्छ ? यसैको अध्ययनतिर एक पुस्ता लागेका छन् ।

संवैधानिक मान्यता पाएको चौबीस भाषाको साहित्यले भारतीय साहित्य बन्छ । नेपाली साहित्यबिना भारतीय साहित्य पूरा हुँदैन । अन्य भाषाहरू छिचोल्दा भारतीय नेपाली साहित्य धेरै माथि उठिसकेको हुनुपर्ने तर त्यसो भइरहेको छैन । राज्यले सम्बोधन नगर्ने भाषामा कविता लेख्नु यताको संघर्ष हो । साहित्यिक सिमाना नहोला तर राजनीतिक सिमाना सबै सर्जकहरूसित रहन्छ । पहिले त उसले समाजसित लड्छ, समाज बनाउन । त्यसपछि राज्यसित लड्छ, राज्य बनाउन । यसरी नै कविको कविताले विभिन्न मुलुकमा आफ्नो भाषा र देशलाई प्रतिनिधित्व गर्दै कला र वैचारिक क्षेत्रमा हस्तक्षेप गर्दै जाने हो ।

..................

साहित्य अकादमी दिल्लीले 'इन्डियन यङ पोएट मिट'मा बोलायो । दिल्लीमा २४ भाषाका युवा कविहरू भेला भएर गरेको चिन्ता एउटै थियो कि कसरी मूलधारमा ती जम्मै भाषाका साहित्यलाई ल्याउने ?

'केन्द्रले बोलाएर आउने कुरा होइनन् यी । एउटा कुरा के स्पष्ट हुनुपर्छ भने उपान्तमा रेहका भाषाका साहित्य केन्द्रमा आएको केन्द्र चाहन्छ कि चाहँंदैन, त्यो स्पष्ट छैन,' मैले भनेँ, 'उपान्तमा रहेका भाषा र साहित्य संघर्षले नै केन्द्रमा आइपुग्छ ।' बहस अकादमीले अनुवादलाई तीव्रता दिने निष्कर्ष निकालेर टुंग्यायो । तर त्यो अनुवादको तीव्रता दिल्लीमै हरायो ।

अर्कोपल्ट दिल्लीमा कविता सुनाउँन जाँदा आफूलाई 'पराई' अनुभव गरियो । अंग्रेजी र हिन्दीमा आएका कविताले चर्चा पाउने अरू भाषाका कवितामा मौन हुने । जब मैले हिन्दीमा सत्ताको बद्नीतिमाथि कविता सुनाइरहेको थिएँ, ताली बजाउनेहरू उनीहरू नै थिए । म देशको खराब शिक्षा प्रण्ाालीलाई औल्याउँदै हरेक प्राथमिक पाठशालालाई 'भान्साघर' बताइरहेको थिएँ, उनीहरूको दिमागबाट आगो निस्किएको थियो । गरीबलाई सधैँ गरिब बनाउन गरिबका नानीहरूलाई भात र अण्डाको लोभमा स्कुल पुर्‍याउने विचार कति खतरनाक हो ? त्यो जोसुकैले बुभmने कुरा होइन । स्कुललाई भान्साघर बनाउनको साटो शिक्षा प्रण्ाालीलाई दुरुस्त गर्नुपर्ने हो, तर नीति निर्धारकहरूलाई लाग्छ- यी गरिबका नानीहरूलाई प्रतियोगितात्मक शिक्षाको खाँचो छैन ।

........................

एउटा दुर्गम ठाउँमा कविता सुनाइरहेको थिएँ । धाप भन्ने त्यो गाउँका मानिसहरूले जीवनमा कहिल्यै कविता सुनेका थिएनन् । सम्भिmएँ, यिनीहरू जो कविता सुन्न आएका छन्, गाईलाई घाँस काट्नु छ । छोराछोरीको स्कुल ड्रेस धोइदिनु छ । रासन लिन दोकान जानु छ, जोसित उधारोमा ल्याउनुपर्ने सामानहरूको लामो फेहरिस्त छ । त्योभन्दा पनि प्रमुख कुरा राजनीतिक पार्टीको मिटिङमा गइदिनु छ । सुनिदिनु छ । सुनेर रित्तै फकिर्नु छ अनि सधैँ यस्तै बाँचिदिनु छ । हो, यतिखेर कविता सुनाउन गाह्रो हुन्छ । उनीहरूको पीडालाई सम्बोधन गर्न सकिएन भने निम्नातिनिम्न वर्गमा पुगेर कविताको मृत्यु हुन्छ । यी मानिसहरूबीच कवितालाई जिउँदो राख्नु लरतरो कुरा होइन । कविताले जबसम्म उनीहरूसित संवाद गर्न सक्दैन तबसम्म त्यो कविता बन्दैन सायद ।

कसरी अशिक्षति आमाहरूको गाउँमा अम्बानीजस्ता धनी र तिनका कम्पनीले उनीहरूको दुःखलाई व्यापारमा रूपान्तरण गर्छ, उनीहरूको समस्याबाट कसरी नाफा कमाउँछ, त्यो कुरा उनीहरूले बुभmने गरी भन्नु गाह्रो काम हो । जो अचेलका कविहरूले गरिरहेका छन् । वास्तवमा कविता यस्तै मानिसहरूको अनुहारका छाला हुन् । यस्ता मानिसका फुटेका पाइताला हुन् ।

मिरिक भन्ने ठाउँको टिङलिङमा पनि एकल कविता वाचन थियो । 'कविताको काम उनीहरूको दिमागमा बसेको रुढीलाई भत्काउनु पनि रहेछ,' मसितै गएको कवि राजा पुनियानीले मलाई भनेका थिए, 'उनीहरू आफ्नै जीवनबाट टिपेको विम्ब सुन्न पाउँदा जति रमाए, त्योभन्दा धेर कविता सुनेर जीवनलाई पढ्ने नयाँ भाषा पनि उनीहरूले पाए ।'

मलाई लाग्छ, कवि राजा पुनियानीले एउटा कविले देखेको सपनालाई छेउमा पाएका हुन् । त्यो तिनको विश्वास पनि कविताको निम्ति एउटा प्राप्ति थियो ।

.......................

काठमाडौँको 'क्याफे कविता', 'मण्डला थिएटर' र विराट नगरको 'आरोहण्ा गुरुकुलमा' मा उभेर कविता भन्दै गर्दा राष्ट्रले सम्बोधन गर्न बिर्सिएका ती मानिसहरूको पीडाको गन्धलगायत राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा मानिसहरूलाई परेको संकटलाई सम्बोधन गर्नु गाह्रो थियो । आख्यानकार नारायण्ा ढकालले भने, 'दार्जिलिङको कवितामाथि बनेकोे मेरो पूर्वाग्रह आज तोडियो ।' तिनी दार्जिलिङलाई लिएर निकै 'नोस्टाल्जिक' थिए, 'शोकमग्न यात्री' पढेपछि थाहा पाएँ । तिनी भोकले रन्थनिएर दार्जिलिङबाट भाग्नुपरेका एक क्रान्तिकारी थिए । विचार र सपनाको सामुन्ने भोक डरलाग्दो संकट थियो ।

नारायण्ा ढकालहरूले गरेको बुट पालिस र कविताले बोकेको आग्रहको फेद दह्रो भएकोले नै आज नेपालका युवा कविहरूले दह्रो भुइँबाट कालजयी कविताहरू लेखिरहेका छन् ।

'तिम्रो कविताको भूगोल र मेरो कविताको भूगोल कति फरक हो भन्ने प्रश्नको उत्तर कविताले नै दिँदो रहेछ,' पन्जाबका कवि मित्र नीतु अरोरा मसित भन्छिन् । तिनलाई लाग्छ, जुन समाज र संस्कृतिबाट कविता निस्किन्छ, ती कविता चाहे नेपाल पुगुन, चाहे बंगलादेश, चाहे पाकिस्तान त्यो आफ्नै भूगोल, इतिहास, संस्कृति, भाषा र वर्ग बोकेर जानेरहेछ ।

झारखण्डकी कवि निर्मला पुतुलले आफ्ना कवितामा जुन आदिवासी गन्ध दिन्छिन्, त्यो विश्वका कुनै पनि आदिवासीसित मिल्दैन । मलाई लाग्छ, नेपालका कविहरूको कुरै छोडौँ, झारखण्डकी निर्मलाले झैं भारतका नेपाली कविले आफूलाई केन्द्रमा राखेर धेरै लेख्न सकिरहेका छैनन् । तेस्रो आयामका, लीला लेखन, संक्रमण लेखन, विचलन लेखन र अहिले किनारीकरण्ाको लेखन र हस्तक्षेप यस प्रयासका खुड्किला हुन् । तीमध्ये हस्तक्षेप सामूहिक प्रतिबद्धता र राजनीतिक आग्रहको छ, त्यो अघिल्लाको तुलनामा निकै अराजक चरित्रको छ ।

कविताले खोजेको नयाँ बाटो यही हो कि !

Saturday, November 1, 2014

प्रतिगमनको हुरी र शक्ति सम्बन्ध

झलक सुवेदी -
भाइटीकाको दिन बिहानै संविधानसभाको संवैधानिक संवाद तथा सहमति समितिका सभापति बाबुराम भट्टराई प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालालाई भेट्न बालुवाटार पुगे । समाचारमा जनाइएअनुसार भट्टराईले कोइरालालाई संविधानका विवादित विषयमा दलबीच सहमति खोज्ने कार्यको नेतृत्व लिन या सहजीकरण गर्न बिन्ती बिसाए । जवाफमा कोइरालाले ‘आफू माघ ८ मै संविधान जारी गर्न प्रतिबद्ध रहेको’ बताए । यसरी बुझ्न सकिन्छ– सहमतिका लागि प्रयास गर्ने अनुरोधको जवाफमा ८ माघमै संविधान जारी गरिनेछ, तिमी ताउरमाउर नगर भनेर कोइरालाले भट्टराईलाई फर्काइदिए । अन्यथा होइन भने समाचारमा उनले आफ्ना तर्फबाट विवादित विषयबारे न त कुनै छलफल गरे, न त यसबारे दलहरूसँग संवाद र सहमतिका लागि प्रयास गर्ने नै बताए । यता बाबुराम दिनदिनै एउटा न एउटा संवादको काममा बिहानदेखि बेलुकासम्म सक्रिय रहन्छन् । अर्कातिर प्रधानमन्त्री कोइराला यही ११ कात्तिकमा तनहुँको व्यास नगरपालिका–७ मा आयोजित ‘श्रीमद्भागवत विराट् महायज्ञ’ उद्घाटन गर्न पुगेका थिए । बाबुरामको समितिले तिहारको ठीक अगाडि गोकर्ण रिसोर्टमा आवासीय बैठकको आयोजना गर्‍यो । सबै दलका नेता आए तर सुशील कोइराला, सत्तारुढ दल नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा प्रधानमन्त्री उक्त संवादमा भाग लिन गएनन् । एमालेकै पनि निर्णय गर्ने अधिकार नभएका कमरेड माधव नेपाल सक्रियतासाथ पुगे तर पार्टी अध्यक्ष तथा एक मात्र निर्णय गर्ने अधिकार भएका एमाले नेता केपी ओलीले नौ घन्टा अरूलाई कुराए र साँझपख ढल्कँदै रिसोर्ट पुगेर गल्फ मैदानमा टहलिएर जिस्किँदै फर्किए । तिहारको पर्सिपल्ट १० कात्तिकमा गम्भीर वार्ता गर्न समितिले नेताहरूलाई बोलायो । यसपालि त एमालेले बैठक बहिष्कार नै गर्‍यो । त्यसको अघिल्लो दिन एमाले र एमाओवादीबीच संवाद आयोजना गरियो । त्यसमा एमालेका नेताले आफ्नो पार्टी ३ प्रदेशको पक्षमा रहेको तर सहमतिका लागि उत्तर–दक्षिण जोडिएका चार प्रदेशसम्म जान सकिने अडान दोहोर्‍याए । उनीहरूले पहिचान झल्किने नाममा भने ठाडै विरोध जनाए ।
नेपाली कांग्रेसले केही साताअघि ६ या ७ प्रदेशको विकल्प अगाडि सारेको छ । तर, कांग्रेस आफ्नो प्रस्तावमा सहमति जुटाउन या त्यसमा लचकता अपनाउँदै सहमतिका लागि अन्य दलको समर्थन जुटाउन कतै कुदेको देखिन्न । जता पनि बाबुराम भट्टराई नै सक्रिय देखिन्छन् र देखिन्छ प्रचण्डको पनि थप सक्रियता । सक्रियता जसले देखाए पनि संविधान निर्माणका लागि अवश्य राम्रो हो । तर, राजनीति कसैको सक्रियताले निर्धारण गर्ने विषय होइन, यो त शक्ति सम्बन्धहरूले निर्धारण गर्ने विषय हो । शान्ति प्रक्रियाका लागि युद्धविराम गरेर काठमाडौं उत्रेका प्रचण्ड र बाबुरामले ०६३ असारदेखि मंसिरसम्म देखाएको सक्रियता अरूले जतिसुकै बेवास्ता गरे पनि शक्तिका कारण नै सफल भएको थियो (त्यतिवेलाको यी दुईको सक्रियताबारे पंक्तिकारले यसै स्तम्भमा ‘माओवादीका दु:ख’ शीर्षकको लेख लेखेको थियो) । तर, अहिलेको चित्र र सन्दर्भ बिल्कुल फरक छ । उदेकलाग्दो कुरा के छ भने यी दुवै अहिले पनि उत्तिकै सक्रिय छन् तर यिनीहरूको शक्तिको हैसियत अहिले उल्टिएको छ । उल्टिएको शक्ति सम्बन्धले निर्धारण गरिदिएको भूमिका निर्वाह गर्नेभन्दा पनि यी दुवै पुरानो शक्तिको धङधङी बोकेर कुदिरहेका देखिन्छन् ।
यतिवेलाको चित्रले भन्छ, एमाओवादीसँगको शक्तिले संविधानसभाको निर्णय प्रक्रियालाई अल्झाउन र त्यसलाई तन्काउन सक्छ तर त्यसलाई निर्णायक रूपले सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्दैन । गतवर्षको संविधानसभा निर्वाचनको जनादेशले भन्छ, संविधानसभाको कार्यसूची माओवादीकै भए पनि संविधान बनाउने कामको अगुवाइ गर्ने काम नेपाली कांग्रेसको हो र अहिलेलाई कांग्रेसको सहयोगी नेकपा एमाले हो । यी दुईको जिम्मेवारी हुन्छ कि उनीहरू नेपाली जनतालाई, नेपालका फरक मत राख्ने अन्य दल र समुदाय या दबाब समूहलाई विश्वासमा लिऊन् । खासगरी एमाओवादी, मधेसवादी, पहिचानवादी र संविधानसभाबाहिरका आवाजलाई समेत विश्वासमा लिएर सबैका लागि स्वीकार्य तर सम्झौताको दस्ताबेजका रूपमा संविधान तयार पार्ने र जारी गर्ने कामको अगुवाइ गर्ने जिम्मेवारी नेपाली कांग्रेस र उसको सत्ता साझेदार नेकपा एमालेकै हो । व्यक्तिगत रूपमा यतिवेला उक्त कार्यको नेतृत्व गर्ने काम सुशील कोइराला र केपी शर्मा ओलीको हातमा आएको छ । वार्ताको आह्वान गर्नुपर्ने, वार्ताका लागि दौडधुप गर्नुपर्ने समयमै संविधान जारी गर्नुपर्ने जिम्मेवारी उनीहरूकै हो । उनीहरू आफैँ दौडिऊन् या दूतहरू खटाऊन् तर कार्यसूचीमा लचकता अपनाउने बाध्यता उनीहरूलाई नै हुनेछ । समयमा संविधान जारी नहुँदा जनताले औँलो ठड्याउने पनि उनीहरूलाई नै हो । एमाओवादीलगायत दलको पनि जिम्मेवारी बन्छ, तर त्यसको हिस्सेदारी औकातअनुसार हुन्छ । संविधानसभामा जम्मा ८० भन्दा कम सिट भएको एमाओवादीको र झन्डै दुईतिहाइको स्थितिमा रहेको सत्तारुढ गठबन्धनको जिम्मेवारी बराबर हुनै सक्दैन । उनीहरूले सक्दैनन् भने मात्रै अरूले त्यस कामको नेतृत्व गर्ने हो । तर, यहाँ दृश्य उल्टोपाल्टो देखिन्छ, जसको जिम्मेवारी बन्छ ऊ हाइसन्चोले सुतेको छ र जसले बोलेर केही बन्न सक्दैन, ऊ डाँडाखोला हल्लाउँदै चिच्याइरहेको छ । सरकार गठनको खेल पनि होला, कोइरालालाई असफल बनाउन कांग्रेसभित्रै पनि वार्ता असफल पार्न चाहने होलान् या कांग्रेसको नेतृत्वमा संविधान बन्न नदिने एमालेको पनि चाहना होला अथवा संविधान नाथे बनोस् नबनोस्, आफ्नो नेतृत्वमा सरकार बन्नुपर्छ भन्ने मनोदशामा नेता ओली हल्लिरहेका होलान् । तर, यी सहायक कारण हुन् र मूल कुरा समाजको शक्ति सम्बन्धलाई बचाइरहन चाहने सहरीया सभ्रान्तवर्ग र पछिल्लो नवउदारवादी कालमा हुर्केको कमिसनखोर पुँजीपतिका साथै क्रोनी पुँजीवादबाट फाइदा लिएको वर्गको अवरोध अहिले संवाद असफल हुनाको प्रमुख कारण हो ।
एमाओवादीले बुझ्नुपर्छ कि जनयुद्धको राप सेलाइसकेको छ । जनआन्दोलनको जनादेश खण्डित भएको छ । सत्ताका स्थायी संरचनाका विचारधारा र गति सबैमा प्रतिगमनको हुरी चलेको छ । जनआन्दोलनको जम्मा ८ वर्ष नपुग्दै हाम्रो राजनीतिक क्रान्तिलाई प्रतिक्रान्तिले उछिन्न खोजेको छ । राज्यका विचारधारा अर्थात् सत्ताका विचारधारामा अनुदारवादी बुर्जुवा वर्गको प्रभुत्व पुनस्र्थापित भएको छ । आन्दोलनले बढार्नुपर्ने पात्र र प्रवृत्तिको पुनस्र्थापना भएको छ । परिवतर्नलाई आधारभूत तहमा संस्थागत गर्ने संरचनाको निर्माणका सन्दर्भमा, जसमा बलियो स्थानीय निकाय, पहिचान झल्किने गरी बलिया बनाइएका र नागरिक अधिकारका दृष्टिले सबैलाई समान हैसियत प्रदान गरेका शक्तिशाली प्रादेशिक संरचना र केन्द्रमा स्थिर सरकारको सुनिश्चितता गर्ने प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारीका प्रस्ताव छलफलका कार्यसूचीबाट केरमेट गरिँदै छन् । यस्तो अवस्थालाई चिर्ने भनेको शक्तिले हो बैठक र संवादले होइन । बैठक र संवादमा शक्तिको प्रतिबिम्ब हुन्छ । यस्तो प्रतिबिम्ब अहिले धमिलो होइन, प्रस्ट छ ‘ब्ल्याक एन्ड ह्वाइट’मा ।
अर्थात् माओवादी या मधेसीहरू, जनजाति या पहिचानवादीहरू, किसान या मजदुरहरू अथवा श्रमजीवी वर्गका तागतहरू सबै फेरि एकपटक सकेसम्म संगठित भएर सडकमा ओर्लनु र आन्दोलन गर्नु मात्र अहिलेका लागि संवादलाई सार्थक निष्कर्षमा पुर्‍याउने उपाय हो । लुखुरलुखुर धाएर, ताउरमाउर गरेर, भात नखाएर या नसुतेर, गोकर्ण या बालुवाटारतर्फ दौडेर जे–जति धपेडी गरे पनि शक्ति सम्बन्धहरूलाई चुनौती दिन नसक्ने हो भने केही हात लाग्दैन । अहिलेको प्रक्रियालाई स्विकार्नु, यही बाटोबाटै संविधान बनाउनु र नबरालिनु सैद्धान्तिक प्रश्न हो तर दबाब सिर्जना गर्नु, धम्की दिनु र भएभरको शक्ति लगाएर संविधानसभाबाट सकारात्मक सम्भावना भएको संविधान बनाउन बल गर्नु कार्यनीतिक कुरा हो । सिद्धान्तको पछि दोडने तर कार्यनीतिक कुरातर्फ, आफ्नो शक्ति र संगठनतर्फ ध्यान नदिनु आत्मघाती कुरा हो । बाहिरबाट यसो हेर्दा बाबुराम भट्टराई राजनीतिक सहमतिका लागि खुब दौडेका छन् । तर, उनको दौड सिंहदरबारदेखि सिंहदरबारसम्ममै सीमित भएको छ । अझ उनले नै सहमति कायम गर्न नसकेको चुत्थो आरोप लगाएर सनातनी सत्तारुढ वर्गले उनैलाई पो कुरीकुरी गरिरहेको छ ।
जसले सहमतिको प्रयास गर्नुपर्ने हो उसैले बाबुरामले सहमति गर्न नसकेको आरोप लगाइरहँदा पनि बाबुराममा चिन्ता देखिन्न । संविधान नबन्नुमा, सहमति कायम नहुनुमा बाबुराम या प्रचण्ड या एमाओवादी मधेसवादीहरू इतिहासमा दोषी देखिनेछैनन् । किनभने, उनीहरूको हैसियतले आफूभन्दा ठूला दललाई संवादबाट सहमतिमा ल्याउन सक्दैन । उनीहरूले चाहे भने, भएको शक्ति प्रदर्शन गर्ने हिम्मत गरे भने मात्रै सहमति राजनीतिक बाध्यता बन्नेछ । बाबुरामजी, नयाँ शक्तिका नाममा सहरीया मध्यमवर्गको सहानुभूति खोज्ने तपाईंलाई थाहा हुनुपर्ने हो एमाओवादीको के कुरा तपाईंलाई पनि तपाईंले बोकेका कार्यसूची देवघाटमा लगेर सेलाएपछि र बुर्जुवा वर्गको कार्यसूची लपेटिएको पहेंलो रामनामी भिरेपछि मात्रै त्यस वर्गले साथ दिने हो । तपाईं कुदेर एमाले र कांग्रेस खुसी भएर संविधान बनाउन तयार हुने होइनन्, बरु एमाओवादीलगायतले जे–जति शक्ति आर्जन गर्न सकिन्छ सडकबाटै त्यसको प्रदर्शन गरे भने मात्रै संविधान बनाउन दबाब सिर्जना हुने हो । खण्डित जनादेशले भन्छ, काम कुरा तपाईंले भने जस्तो पक्कै हुँदैन, बुर्जुवा वर्गको हात माथि परिसकेको छ । तर, समाजमा विद्यमान अन्य अन्तरविरोध पनि छन्, जसले बुर्जुवा वर्गमा पनि विभाजन सिर्जना गरिदिएको छ । त्यसलाई ठम्याएर दाउपेच गर्दा शक्ति आर्जन गर्न सकिन्छ । समस्या आफ्नो पार्टीको कमजोर शक्तिमा छ, एमाले अध्यक्ष ओली या कांग्रेस सभापति कोइरालामा होइन । समस्या परिवर्तनका पक्षधर दल एकत्रित भएर उठ्न नसक्नुमा छ, जनतालाई फेरि विश्वासमा लिने प्रयास नगर्नुमा छ । एमाले अध्यक्ष ओलीसँग वार्ताका लागि रोइलो गर्न छाडेर जनतालाई अपिल नगरुन्जेल संवैधानिक संवाद तथा सहमति समितिका सभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री, एमाओवादीका अघोषित दोस्रो नम्बरका नेता, कमरेड बाबुराम भट्टराई (पिएचडी) को दौडधुपले घनचक्करमा फस्नेबाहेक केही नतिजा दिनेछैन । डा’साबलाई चेतना भया !