Releson and Politics

डम्बर खतिवडा -
कुनै समय अनावश्यक र अनपेक्षितझैँ ठानिएको विषय धर्म र राजनीतिको सम्बन्ध आखिर नेपाली राजनीतिमा आकर्षित भई छोड्यो । धर्मको एजेन्डालाई समात्न नपाएको भए सायद राप्रपा नेपाल आज जनमोर्चाभन्दा पनि सानो पार्टी हुने थियो । सबैलाई घामजत्तिकै छर्लंग छ, नेपालको सबैभन्दा दक्षिणपन्थी समूह हो त्यो । यसका नेता कमल थापा राजा ज्ञानेन्द्रको निरंकुश शासन व्यवस्थाका हर्ताकर्तामध्ये एक थिए । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई हनन गरेर मिडियालाई त्रसित गर्ने, लोकतान्त्रिक आन्दोलन र क्रान्तिकारी योद्धालाई थुन्नेहरू तिनैमध्येका थिए । यति कुरा थाहा हुँदाहुँदै पनि आन्दोलनका क्रममा यी निरंकुशतावादी तत्त्वबाट आफैँ प्रताडित भएको अनुभव हुँदाहुँदै पनि थुप्रै मानिस राप्रपा, नेपालप्रति सहानुभूति राख्छन्, यसर्थ कि त्यसले ‘हिन्दूराज्य’ नारा बोक्यो । काठमाडौं, विराटनगर, नेपालगन्ज, इहटरी, झापाजस्ता देशका मुख्य सहरी क्षेत्रबाटै त्यसले उल्लेखनीय समानुपातिक मत पायो ।

ठीक यही समय भारतीय सत्तामा हिन्दू राष्ट्रवादी भनिएको दल बिजेपीको उदय भयो, त्यो पनि पहिलोपटक प्रस्ट बहुमतसाथ । सन् १९२६ मा, अंग्रेज शासनको चर्को दबदबा भएको समय, पाश्चात्यकरण र क्रिस्चियन समाजका कतिपय क्रियाकलापबाट असन्तुष्ट एउटा सानो समूह, आरएसएस र जनसंघ हुँदै ८८ वर्षपछि बिजेपीका नाममा पूर्ण बहुमतसहित सत्तामा आउँछ भनेर कल्पना गर्न सम्भव थिएन । यदि अतिशयोक्तीकरण ठानिन्न भने नेपालमा पनि हिन्दुत्वको मुद्दा कचल्टिँदै गइरहेको छ । यसले कुन बिन्दुमा पुगेर कस्तो रूप लेला, अहिल्यै भन्न सकिन्न । तर, एउटा कुरा निश्चित भएको छ कि हिन्दूराज्यको कुरा गर्ने एउटा राजनीतिक शक्ति वा प्रवृत्ति नेपाली लोकतन्त्रमा निकै लामो समयसम्म रहनेछ, भारतको आरएसएस र जनसंघजस्तै । त्यो बिजेपीजस्तो मूल प्रवाहीकरण हुन्छ, हुँदैन, त्यो भविष्यले नै बताउला ।

राजनीतिमा कतिपय मुद्दा यस्ता हुन्छन्, जसको विषयमा खुलेर बहस गर्न सामाजिक संरचनाले सजिलो अनुमति दिँदैन । त्यस्तो विषयमा बोल्दा, लेख्दा केही न केही जोखिम त हुन्छ नै । सायद त्यही भएर हुन सक्छ नेपालमा ‘मेन स्ट्रिम डेमोक्र्याट्स’ हरू यस विषयमा त्यति खुलेर बहस गरिरहेका छैनन् । नेपालको ‘पहिचानवादी’ राजनीतिको एउटा सन्दर्भ ‘हिन्दुत्व’ हो कि होइन, अझै अनिश्चित छ । तर, अधिकांश पहिचानवादी नेतृत्वले धर्मनिरपेक्षताको पक्षपोषण गरे पनि मधेसी जनमतभित्र धर्मनिरपेक्षता मन नपराउनेहरू पनि थुप्रै छन् । जनजाति आन्दोलनले किरात र बौद्ध धर्मको विकासका लागि ‘हिन्दुत्व’ मा आधारित धर्मसापेक्षतालाई बाधक ठानेको हुन सक्छ । इस्लाम धर्मावलम्बी मुस्लिम समुदायले यसबारे त्यति धेरै बोलेको पाइँदैन । नेपालका हिन्दूवादी पनि इस्लामबाट हिन्दूत्वलाई खतरा देख्दैनन्, उनीहरूको मनोवैज्ञानिक प्रतिद्वन्द्वीता इस्लामसँग नभएर इसाईसँग भएजस्तो लाग्छ । यहाँनेर अर्को आश्चर्य के छ भने जो नेपालमा हिन्दूवादी राजनीतिप्रति सहानुभूति दर्साइरहेका छन्, तीमध्ये अधिकांश इसाई समाजमै उद्भव भएका आधुनिक मूल्य मान्यताबाट प्रभावित छन् । विश्वराजनीतिका दृष्टिकोणबाट उनीहरू इस्लामिक दुनियाँलाई भन्दा इसाई दुनियाँलाई नै बढी उदार र लोकतान्त्रिक ठान्छन् ।

हिन्दूवादी राजनीतिमा विश्वास गर्नेहरू एकातिर ‘पहिचान’को चर्को विरुद्धमा छन्, अर्कातिर उनीहरूले गरिरहेको राजनीति पनि स्वयं ‘पहिचानवादी’ हो भन्ने हेक्का राखिरहेका छैनन् । धर्म, संस्कृति, परम्परामा आधारित सबै राजनीति पहिचानवादी नै हो, जसको सैद्धान्तीकरण ‘सभ्यता संघर्ष’ हुन्छ । सन् १९९८ मा स्यामुअल हन्टिङटनको पुस्तक ‘द क्लास अफ सिभिलाइजेसन एन्ड रिमेकिङ अफ वल्र्ड अर्डर’ प्रकाशित हुँदा नेपालमा केहीले त्यसलाई ‘वर्गसंघर्ष’विरुद्ध षड्यन्त्र गर्न ल्याइएको प्रायोजित सिद्धान्तका रूपमा बुझे । आश्चर्य त कहाँ छ भने त्यही कित्ताका अधिकांश मानिस आज पहिचानवादी छन्, वर्गसंघर्षलाई छाडेर वा कम गरेर सभ्यता संघर्षमा सामेल छन् । र, त्यसको ‘प्रतिध्रुव’का रूपमा हिन्दुत्व उदित हुँदै गइरहेको छ । नेपाली समाजमा यतिखेर ‘वर्ग’ ‘पहिचान’ र ‘अहं’ को एकसाथ व्यतीकरण भइरहेको छ । यसले हामीलाई कहाँ पुर्‍याउँछ भन्ने प्रस्ट तस्बिर अहिलेसम्म देखिएको छैन । तर, एउटा कुरा दृढतासाथ भन्ने वेला भएको छ, अब डराएर काम छैन । कुनै समाज साहसिक बहसविना थिग्रिँदैन । त्यस अर्थमा बहसको एउटा ध्रुव मानेर सिके राउतहरूलाई पनि स्पेस दिन जरुरी थियो । तर, हाम्रा लोकतान्त्रिक भनिएका नेताहरूले पनि कमल थापाकै बाटो रोजे । राजा ज्ञानेन्द्रको शासनकालमा गृहमन्त्री रहेका थापा अरू सबै विषयमा बहस भए पनि राजतन्त्रको विषयमा बहस हुन सक्दैन भन्थे ।

आजका लोकतान्त्रिक युगका भनिएका मन्त्रीहरू पनि अरू सबै कुरामा बहस भए पनि ‘रिमेकिङ अफ वल्र्ड अर्डर’ मा बहस हुन सक्दैन भन्दै छन् । एकातिर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान गर्ने भनेर जुस खुवाउँदै छन्, अर्कोतिर उनीहरू सिके राउतलाई रिहा गर्न इच्छुक छैनन् । इराकमा आइएसआइएसको उदयले इराकलाई मात्र आफ्नो क्षेत्र मानेको छैन । सिरिया, इजिप्टलगायत सबै कमजोर शासन–प्रशासन भएका देशलाई लपेट्न खोज्दै छ यसले । यी सबै शक्तिको उदय हन्टिङटनले किताब लेखेर भएको होइन, मानवीय प्रवृत्ति त्यस दिशातिर जाँदै छन् भन्ने संकेत छिटो बुझेर चाहिँ त्यो किताब जन्मिएको हो । बुझ्नेलाई इसारा काफी छ भनेझैँ नेपालमा पनि त्यो कुरा बुझ्ने वेला भएको छ ।

धर्म र राजनीति बिल्कुलै फरक कुरा हुन्, यिनले एकअर्कालाई प्रभावित गर्दैनन् भनेर कसैले बुझेको छ भने त्यो एकदमै गलत बुझेको छ । रामायण वा महाभारत राजनीतिक ग्रन्थ हुन् कि धर्मग्रन्थ भनेर बहस गर्न थाल्ने हो भने त्यसको अन्त्य सजिलो हुने छैन । जिजस क्राइस्टलाई तत्कालीन रोम साम्राज्यका गभर्नर प्लोटियस पिलाटले निर्ममतापूर्वक क्रसमा टाँगेर मारेका थिए । त्यो धर्म थियो कि राजनीति थियो भनेर बहस गर्ने हो भने निकै ठूलो असजिलो सिर्जना हुनेछ । इसाईहरूले प्रयोग गरेको चर्च र दरबारको शक्तिलाई फरक–फरक, ‘गड’ र ‘सिजर’को शक्तिलाई फरक–फरक, ‘प्रार्थना’ र ‘तरबार’को शक्तिलाई फरक–फरक गरेर बुझ्ने शब्द ‘सेक्युलरिज्म’ लाई हामीले ‘निरपेक्ष’ भनेर अनुवाद गर्‍यौँ, सायद त्यसको अनुवाद हाम्रो सन्दर्भमा ‘धार्मिक स्वतन्त्रता’ हुनुपथ्र्यो कि ? ‘धर्म निरपेक्षता’को कार्यान्वयन गर्ने नाममा नेपाल सरकारले पशुपति वा लुम्बिनी क्षेत्र विकासका लगानी कटौती गरेर चर्चहरूमा लगानी गर्न सक्दैन भन्ने संसारले बुझेको छ । कसैले बुझ्न बाँकी छ भने सबैले बुझ्नु पनि पर्छ । किरात धर्मस्थल इलामको बाँझो र बराहक्षेत्रधाममा लाग्ने कुम्भमेलामा नेपालमा सरकारले जुन लगानी गर्छ, त्यति नै लगानी मुस्लिम जलसाहरूमा किन गर्दैन भनेर कसैले प्रश्न सोधेमा यसको उत्तर सजिलो छैन ।

हुन त ‘धर्म’ शब्दको अर्थ कसरी गर्ने ? धर्म भन्नाले केलाई बुझ्ने भन्ने कुरामा एकरूपता पाइँदैन । नेपाली भाषामै ‘धर्म’ शब्दका आधा दर्जनभन्दा बढी अर्थ हुन्छन् । धर्म शब्दको एउटा अर्थ ईश्वर वा परमात्मासम्बन्धी चिन्तन र आराधना हो । प्रकृतिको विराट् रूपभित्र मानिस एउटा सानो अंशका रूपमा रहेको हुन्छ । विराटता र अंश, सूक्ष्म र स्थूलताबीच जुन सम्बन्ध हुन्छ, मान्छे र प्रकृतिबीच पनि त्यही सम्बन्ध हुन्छ । धर्मको पहिलो अर्थ मानिस र प्रकृतिबीचको यो कालातीत सम्बन्धलाई मानिसले बोध गर्नु हो । जब मानिसले यो बोध गर्छ, प्रकृति परमात्माका रूपमा अनुभूत हुन थाल्छ र ईश्वरीय चिन्तनको जन्म हुन्छ । धर्मको यो अर्थ सार्वभौम छ । यदि सबै धर्मले धर्मको अर्थ यही लगाउने हो भने धर्म र धार्मिक सम्प्रदायबीच कुनै ‘सभ्यता संघर्ष’ हुन सक्दैन ।

धर्मको दोस्रो अर्थ, धर्म भनेको इतिहास, परम्पराबाट भन्दै र बन्दै आएको जीवन शैली हो । सोच, धारणा, मूल्य, मान्यता र रीतिरिवाजहरूको निश्चित सामाजिक ढाँचा हो । आफ्ना पितापुर्खाको त्याग, बलिदान र निष्ठाप्रतिको सम्मान वा भक्ति हो । सामूहिक अचेतनमा बसेका आद्यबिम्बहरूले मनभित्र सिर्जना गर्ने हुटहुटी हो । हरेक मान्छे आफ्नो धर्म संस्कृतिमा बाँच्न जति सजिलो अनुभूति गर्छ, त्यसभन्दा बाहिरको धर्म र संस्कृतिमा बाँच्न त्यति सजिलो अनुभूति गर्दैन । यस्तो अनुभूति हुनु मानिसको नैसर्गिक स्वभाव हो, त्यसबापत कुनै समुदाय वा व्यक्तिलाई दोष लगाउन सकिँदैन । तसर्थ, सबै मानिसले आफ्नो धर्म संस्कृतिअनुसारको आचरणमा बाँच्न पाउनुपर्छ । धार्मिक स्वतन्त्रता अपरिहार्य छ । तर, मानिसको स्वतन्त्रताका केही सीमा छन् । धर्म निरपेक्षताको कार्यान्वयन गर्ने नाममा नेपालमा रमजानमा मुस्लिम मुलुकहरूमा झैं एक महिनाको छुट्टी दिन सकिँदैन होला । न त अमेरिका वा बेलायत जस्ता इसाई, इरान, साउदी अरब र पाकिस्तान जस्ता इस्लामिक मुलुकले नै हिन्दूलाई दसैँमा १५ दिनको बिदा र दसैँपेस्की दिएका छन् ।

संसारमा संख्याले जतिवटा धर्म भए पनि उत्पत्ति स्थलका हिसाबले दुई किसिमका मात्र धर्म छन् । दक्षिण एसियाली धर्म र मध्यएसियाली धर्म । यहुदी, इसाई र इस्लाम मध्यएसियाली धर्म हुन् । त्यही भएर यिनीहरूको प्रभाव अरब, युरोप, अफ्रिका र अमेरिकी महादेशमा बढी छ । हिन्दू, बौद्ध, जैन, सिख र किरात दक्षिण एसियाली धर्म हुन् । त्यही भएर यिनीहरूको प्रभाव दक्षिण् पूर्वी एसियामा बढी छ । जुन ठाउँबाट जुन धर्मको जन्म हुन्छ, त्यसका तीर्थस्थल तिनै ठाउँमा बढी हुन्छन् । त्यो देशको इतिहास, पुरातत्त्व, वास्तुकला र संस्कृति तिनै धर्मसँग जोडिन्छन् । हामीले पशुपति, लुम्बिनी र लारुम्बाकै संरक्षण र विकास गर्ने हो, हामीले चाहेर पनि ‘मक्का मदिना’, ‘जेरुसेलम’ र ‘भ्याटिकन सिटी’ बनाउन सक्दैनौँ । तसर्थ, नेपालको संविधानमा जे लेखे पनि नेपाल व्यवहारले ‘धर्म निरपेक्ष’ हुन नसक्ने रहेछ । नेपालको सीमा ‘धार्मिक स्वतन्त्रता’ हो । ‘नेपाल धार्मिक स्वतन्त्रता भएको मुलुक हो’ मात्र लेखिदिने र बाँकी यस विषयमा संविधान मौन बस्ने हो भने धर्मका नाममा राजनीति गर्नेहरूको खेलो सकिन्थ्यो कि ?